Llwybr hyfford[d in cyfarwyddo] yr anghyfarw[ydd i'r] nefoedd in yr hwn y dichon din…Llwybr hyfford[d yn cyfarwyddo] yr anghyfarw[ydd i'r] nefoedd yn yr hvvn y dichon dyn…
Llwybr hyfford[d in cyfarwyddo] yr anghyfarw[ydd i'r] nefoedd in yr hwn y dichon din ... / wedi ei osod allan ar dull ... Dent ...Llwybr hyfford[d yn cyfarwyddo] yr anghyfarw[ydd i'r] nefoedd yn yr hvvn y dichon dyn ... / vvedi ei osod allan ar ddull ... Dent ...
Arthur Dent d. 1607Printiedig in Llundain : Gan Nicholas Okes dross Georg Lathvm ac a geir ar werth ym monwent St. Paul tan arwydd Pen-Escob, 1630Printiedig yn Llundain : Gan Nicholas Okes dros Georg Lathvm ac a geir ar werth ym monwent St. Paul tan arwydd Pen-Escob, 1630
[16], 474 [i.e. 492], [1] p. · 103k words · STC 6639 · ESTC S1690
Modern spelling is a reading aid: the words are the author’s, only the spelling is modernized. Original shows the page as printed, with the transcription marks.
Phila. Chwi â deimlasoch ddigon bellach, ar ddrwg gynneddfau putteindra, ac a noethasoch ei wrthvni in daran helaeth, fell y dichon pawb ei ganfod in amlwg, a'i ffieiddio. Os anturia neb (er hyn ei gyd) ei ddilyn, fe ellir galw hwnnw in anghenfil anferth heb obaith o honaw. Canys beth amgen yw ei helynt, and megis estyn ei law in fafn y llew, a dal arth erbyn ei daint? A hawdd yw gwybod beth sy'n canlyn, a pheth sy iw ddisgwyl o hynny. Edryched pawb mewn pride arnynt eu hunain, ac ar eu eneidiau fell yr attebont tan eu perigl in nydd y farn ofnadwy, pan ddatcuddier ⟨p. 72⟩dirgelion y calonnau. And in awr, un peth sy'n ôl: self dangos o honoch pa fâth yw march-wraidd, a phrif achosion godineb.
Phila. Chwi â deimlasoch ddigon bellach, ar ddrwg gynneddfau putteindra, ac a noethasoch ei wrthvni yn daran helaeth, fel y dichon pawb ei ganfod yn amlwg, a'i ffieiddio. Os anturia neb (er hyn ei gyd) ei ddilyn, fe ellir galw hwnnw yn anghenfil anferth heb obaith o honaw. Canys beth amgen yw ei helynt, ond megis estyn ei law yn fafn y llew, a dal arth erbyn ei daint? A hawdd yw gwybod beth sy'n canlyn, a pheth sy iw ddisgwyl o hynny. Edryched pawb mewn pryd arnynt eu hunain, ac ar eu eneidiau fel yr attebont tan eu perigl yn nydd y farn ofnadwy, pan ddatcuddier ⟨p. 72⟩dirgelion y calonnau. Ond yn awr, vn peth sy'n ôl: sef dangos o honoch pa fâth yw march-wraidd, a phrif achosion godineb.
Theol. Prif achosion putteindra ydynt bump. Y cyntaf yw ein llwgr naturiol ni. Canys rhithin, a hâd pob pechod fydd in ein nature lygredig: a hwn in anad un, yw'r pechod mwyaf cartrefol: fell y tystia yr Apostol Iago: Wedi i drachwant ymddwyn, escor ar bechod â wna. a phechod pan orphenner â escor ar farwolaeth.
Yr ail achos o butteindra yw digonoldeb o fara. Canys darfyddo i ddynion lenwi eu boliau, ac ymsechu o ddanteithion, gwin, a diod gadarn, gymmaint ac â anno in eu crwyn; i babeth y maent hwy y pride hwnnw in gymmwys? Ac am babeth y meddyliant and am butteindra ac aflendid. Ac am hyn da y dywedir: ymborth diandlawd, a danfeidd-fwyd yw gweith-dŷ anlladrwydd. Ar Poet Cenedlig a fedrai ddywedyd. Sine Cerere et Baccho friget Venus. Prinhewch ar fwyd a diod, ac fe oera serchowgrwydd. Ac ir perwyl ymma y dywed y Brenin Doeth. Am y rhai a ddeisyfiant win, a danteithion; Eu llygaid hwy a edrych ar wragedd dieithr. Ac am hynny ei gyngor ef i bawb yw, nad edrychant ar y gwin pan ymddangoso in
•ôch, ac in lliwys in y cwppan a phan fyddo •n gwreichioni, rhag y drŵg â ddichon dig•yddo: hên Athro a ddywed i'r un ystyria••h: y neb a lanwo ei fol o ddanteithion, ac […] hynny a fynnei orchfygu yspryd godineb,
[…] gyffelybir i din in ceisio diffoddi fflam […] dân ag olew.
I ddibennu y pwngc hwn, er bod o diction in arfer gweddio, gwrando, a darllain ••awer, ac a'u bryd ar y pethau goreu; etto •ni byddant gymmedrol in eu lluniaeth▪ a br•• in eu hymborth trachwant â fydd blîn, […] aflonydd wrthynt.
Y trydydd achos o butteindra yw seguryd. Janis pan fyddo dynion in segur, in swrth, […] in ddiog, heb ganddynt ddim iw wneu••ur, yno y maent in
oystres: ac oherwydd […] ddichon eu agoryd hwynt, efe a ddisgwyl […] amser pride yr ymagorant ir haul o'u gwa••• eu hunain in ôl y llanw: ac yno yr estyn […] ei spâg i mewn, ac â din allan y pyscodyn: •elly Satan ynteu sydd in disgwyl ei ach••sur, i geisio bwrw ynom wenwyn trach••nt, a gwŷniau cnawdol, in enwedig pan ••ddom megis in ymagoryd, ac in ymroi i •••uryd: Synhwyrol gan hynny y dywaid y
In promptu causa est, desidiosus erat.
Beth â wnaeth Ægistus frenin
gynt in odinebwr diwin?
Theol. Prif achosion putteindra ydynt bump. Y cyntaf yw ein llwgr naturiol ni. Canys rhithin, a hâd pob pechod fydd yn ein natur lygredig: a hwn yn anad vn, yw'r pechod mwyaf cartrefol: fel y tystia yr Apostol Iago: Wedi i drachwant ymddwyn, escor ar bechod â wna. a phechod pan orphenner â escor ar farwolaeth.
Yr ail achos o butteindra yw digonoldeb o fara. Canys darfyddo i ddynion lenwi eu boliau, ac ymsechu o ddanteithion, gwin, a diod gadarn, gymmaint ac â anno yn eu crwyn; i ba beth y maent hwy y pryd hwnnw yn gymmwys? Ac am ba beth y meddyliant ond am butteindra ac aflendid. Ac am hyn da y dywedir: ymborth diandlawd, a danfeidd-fwyd yw gweith-dŷ anlladrwydd. Ar Poet Cenedlig a fedrai ddywedyd. Sine Cerere et Baccho friget Venus. Prinhewch ar fwyd a diod, ac fe oera serchowgrwydd. Ac ir perwyl ymma y dywed y Brenin Doeth. Am y rhai a ddeisyfiant win, a danteithion; Eu llygaid hwy a edrych ar wragedd dieithr. Ac am hynny ei gyngor ef i bawb yw, nad edrychant ar y gwin pan ymddangoso yn ⟨p. 73⟩•ôch, ac yn lliwys yn y cwppan a phan fyddo •n gwreichioni, rhag y drŵg â ddichon dig•yddo: hên Athro a ddywed i'r vn ystyria••h: y neb a lanwo ei fol o ddanteithion, ac 〈…〉 hynny a fynnei orchfygu yspryd godineb,1〈…〉 gyffelybir i ddyn yn ceisio diffoddi fflam 〈…〉 dân ag olew.
I ddibennu y pwngc hwn, er bod o ddy•ion yn arfer gweddio, gwrando, a darllain ••awer, ac a'u bryd ar y pethau goreu; etto •ni byddant gymmedrol yn eu lluniaeth▪ a br•• yn eu hymborth trachwant â fydd blîn, 〈…〉 aflonydd wrthynt.
Y trydydd achos o butteindra yw seguryd. •anys pan fyddo dynion yn segur, yn swrth, 〈…〉 yn ddiog, heb ganddynt ddim iw wneu••ur, yno y maent yn aagored i odineb, a ••wdd gan chwant y cnawd ledratta arnynt. ••storia-wyr â scrifennant fod y crangc yn wannog i fwytta boystres: ac oherwydd 〈…〉 ddichon eu agoryd hwynt, efe a ddisgwyl 〈…〉 amser pryd yr ymagorant ir haul o'u gwa••• eu hunain yn ôl y llanw: ac yno yr estyn 〈…〉 ei spâg i mewn, ac â dynn allan y pyscodyn: •elly Satan ynteu sydd yn disgwyl ei ach••sur, i geisio bwrw ynom wenwyn trach••nt, a gwŷniau cnawdol, yn enwedig pan ••ddom megis yn ymagoryd, ac yn ymroi i •••uryd: Synhwyrol gan hynny y dywaid y ⟨p. 74⟩Poet Groeg.4 Seguryd lawer sydd yn mag• trachwant. A Phoet arall â ddywed.
Quaritur Ægistus quare sic factus adulter
5In promptu causa est, desidiosus erat.
Beth â wnaeth Ægistus frenin
gynt yn odinebwr diwin?
Hawdd yw adrodd yr achlyssur.
Segur oedd heb ddim iw wuenthur.
A thrachefn: Otia si tollas periêre cupidivis arcus.
Na fydd segur din, o mini
na wnêl maswedd niwed i ti.
Dod dy fryd ar orchwyl Duwiol
hynny a ddiffydd chwantau cnawdo•
Pedwerydd achos godineb yw dillad anll• daidd, megis cerddor î ganu dawns i bu• teindra: eithr ynghylch hynny ni â glywso• ddigon or blaen.
Pummed achos putteindra yw diangc […] ddi-dial. Oblegid y mae lawyer wedi i sata•• ddallu eu llygaid a chaledu eu meddyliau y• tybied na elwir bŷth am danynt i roddi c• frif am eu drygwaith. Ac o herwydd eu b•• in medru dallu llygaid dynion, a dwyn […] pechod ar gûdd megis tan gwmmwl, fell […] ⟨p. 75⟩•yr y bid oddiwrtho, meddwl y maent fod •ôb peth in ddiogel, ac nad yw Duw in eu ••nfod.
Am hynny y dywed Job. Llygaid y godi•ebwr sydd in gwilied y cyfnos gan ddywe•yd: ni chaiff llygad fyngweled: 1Ac efe a esyd •ûg ar ei wyneb. Ac mewn man arall:2 Pa ••dd y gŵyr Duw? a farn efe drwy dywyll•ch? Eithr in wir ddigelwydd, er dugeled, […] cyfrwysed y cuddia y puttein-wr […] bech••: etto yr amser â ddaw pan ei datcuddier •w dragwyddol wradwydd ef:3 Canys Duw […] ddŵg bob gweithred i'r farn, a phob peth •irgel, pan bynnag ai da, ai drŵg: 4Canys •osododd ein anwiredd ger ei fron, a'n dirgel •echodau. yngoleuni ei wyneb. Ac,5 yr Ar•lwydd â oleva ddirgelion y tywyllwch, ac â •glura feddyliau y gallon. Am hynny y dy•ed Job. Ti am gwiliaist, 6ac ni m glanhei o•diwrth fy anwiredd.
Hawdd yw adrodd yr achlyssur.
Segur oedd heb ddim iw wuenthur.
A thrachefn: Otia si tollas periêre cupidiuis arcus.
Na fydd segur ddyn, o mynni
na wnêl maswedd niwed i ti.
Dod dy fryd ar orchwyl Duwiol
hynny a ddiffydd chwantau cnawdo•
Pedwerydd achos godineb yw dillad anll• daidd, megis cerddor î ganu dawns i bu• teindra: eithr ynghylch hynny ni â glywso• ddigon or blaen.
Pummed achos putteindra yw diangc 〈…〉 ddi-ddial. Oblegid y mae llawer wedi i sata•• ddallu eu llygaid a chaledu eu meddyliau y• tybied na elwir bŷth am danynt i roddi c• frif am eu drygwaith. Ac o herwydd eu b•• yn medru dallu llygaid dynion, a dwyn 〈…〉 pechod ar gûdd megis tan gwmmwl, fel 〈…〉⟨p. 75⟩•yr y byd oddiwrtho, meddwl y maent fod •ôb peth yn ddiogel, ac nad yw Duw yn eu ••nfod.
Am hynny y dywed Iob. Llygaid y godi•ebwr sydd yn gwilied y cyfnos gan ddywe•yd: ni chaiff llygad fyngweled: 1Ac efe a esyd •ûg ar ei wyneb. Ac mewn man arall:2 Pa ••dd y gŵyr Duw? a farn efe drwy dywyll•ch? Eithr yn wir ddigelwydd, er dugeled, 〈…〉 cyfrwysed y cuddia y puttein-wr 〈…〉 bech••: etto yr amser â ddaw pan ei datcuddier •w dragwyddol wradwydd ef:3 Canys Duw 〈…〉 ddŵg bob gweithred i'r farn, a phob peth irgel, pa vn bynnag ai da, ai drŵg:
Theol. Y mae chwêch o bethau nodedig •n erbyn godineb: yrhai a wnânt lesâd •awr, os arferir hwy in ofalus. Self y rhai •yn.
1. Prysurdeb mewn gwaith a gorchwyl.
⟨p. 76⟩2. Dirwest.
3. Cymmedroldeb.
4. Gweddi.
5. Gwarchau ar y synwyrau.
6. Ymgadw rhag cyfeillach merched, […] phôb cyfryw achlysur.
Theol. Y mae chwêch o bethau nodedig •n erbyn godineb: yrhai a wnânt lesâd •awr, os arferir hwy yn ofalus. Sef y rhai •yn.
1. Prysurdeb mewn gwaith a gorchwyl.
⟨p. 76⟩2. Dirwest.
3. Cymmedroldeb.
4. Gweddi.
5. Gwarchau ar y synwyrau.
6. Ymgadw rhag cyfeillach merched, 〈…〉 phôb cyfryw achlysur.
Phila. Digon i chwi hyn am yr ail arwyd• o ddamnedigaeth: bellach own rhagom attolwg at y trydydd self cybydd-dod. Ac fell […] dangosasoch i ni dull, ac agwedd y ddau gyntaf, felly dinoethwch hwn hefyd, fell y gwelo pawb mor an•erth yw'r anghenfil, ac y cymmeller hwynt iw gasau, ac iw ffieiddio ef.
Phila. Digon i chwi hyn am yr ail arwyd• o ddamnedigaeth: bellach awn rhagom attolwg at y trydydd sef cybydd-dod. Ac fel 〈…〉 dangosasoch i ni ddull, ac agwedd y ddau gyntaf, felly dinoethwch hwn hefyd, fel y gwelo pawb mor an•erth yw'r anghenfil, ac y cymmeller hwynt iw gasau, ac iw ffieiddio ef.
Theol. Mi â ewylly•iwn wneuthur eich damuniad, eithr in hyn o beth, nid yw bossibl i mi allu cyflawni hynny fell y mae'r achos in gofyn; oblegid ni ddichon calon ddirnad na thafod dreuthu mor ffiaidd yw'r ba• anafus hwn: Canys Cybydd-d•a yw'r • llyll gwrthunaf, ar cythraul anferthaf or lleil• ei gyd. Je hwn yw'r Belzebwb mawr. A• am hynny ni allwn i in fy myw ei bortreiadu ef in ddigon hynod. And mi â wna• fyngoreu ar ei ddiosc ef in noeth-lwm fell yr adwaener tan ei liw, ai arwydd. Ac er bod dynion â meddyliau daiarol, ac wedi eu dallu o gybydd-dra in tybied body treccyn hwn, in hawddgar, in brydferth, in gyweithas; ac am hynny a'u croesawant, ac a'u coleddant ⟨p. 77⟩megls pe bay rhyw ddedwyddyd yn•do: etto darfyddo i na ddangos iddynt ei •ynepryd ef mewn drych eglur (self cywir••rych air Duw) gobeithio na roddant •wyach eu traserch arno, eithr y diflasant […]: myfi gan hynny â ddaliaf allan ger eu •ron y drŷch hwn.
S. Paul sydd in cyhoeddi aruthredd, a••ieidd-dray pechod hwn, pan yw in dywe••d. Gwreiddin pob drŵg yw ariangar•ch. 1Ein Harglwydd Jesus Grist â ddyry i […] air amaid i ymogelyd rhag cybydd-dod ••n ddywedyd:2 Edrychwch ac ymogelwch ••ag cybydd-dod. Megis pe dywedasei: na ••yf•yrddwch ag ef, na ddeuwch in agos ••to: Anadl y cythraul yw, marwolaeth ddi••mmwth, a gwenwyn yr enaid. Yr Apostol […] •dengys mor beryglus yw y pe•hod hwn ••n ddywedyd. Diwedd y rhai oll yw de•••uw — y rhai sydd in synnied pethau ••iarol. 3Gosoded pob cribddeiliwr bydawl […] •ethau hyn at ei gallon, a synnied in dde•••gar o honynt: rhag digwyddo iddo achos i ••ywedyd ryw did: oh na wybuasswn.
Theol. Mi â ewylly•iwn wneuthur eich damuniad, eithr yn hyn o beth, nid yw bossibl i mi allu cyflawni hynny fel y mae'r achos yn gofyn; oblegid ni ddichon calon ddirnad na thafod dreuthu mor ffiaidd yw'r ba• anafus hwn: Canys Cybydd-d•a yw'r • llyll gwrthunaf, ar cythraul anferthaf or lleil• ei gyd. Ie hwn yw'r Belzebwb mawr. A• am hynny ni allwn i yn fy myw ei bortreiadu ef yn ddigon hynod. Ond mi â wna• fyngoreu ar ei ddiosc ef yn noeth-lwm fel yr adwaener tan ei liw, ai arwydd. Ac er bod dynion â meddyliau daiarol, ac wedi eu dallu o gybydd-dra yn tybied bod y treccyn hwn, yn hawddgar, yn brydferth, yn gyweithas; ac am hynny a'u croesawant, ac a'u coleddant ⟨p. 77⟩megls pe bai rhyw ddedwyddyd yn•do: etto darfyddo i na ddangos iddynt ei •ynepryd ef mewn drych eglur (sef cywir••rych air Duw) gobeithio na roddant •wyach eu traserch arno, eithr y diflasant 〈…〉: myfi gan hynny â ddaliaf allan ger eu •ron y drŷch hwn.
S. Paul sydd yn cyhoeddi aruthredd, a••ieidd-dra y pechod hwn, pan yw yn dywe••d. Gwreiddin pob drŵg yw ariangar•ch. 1Ein Harglwydd Iesu Grist â ddyry i 〈…〉 air amaid i ymogelyd rhag cybydd-dod ••n ddywedyd:2 Edrychwch ac ymogelwch ••ag cybydd-dod. Megis pe dywedasei: na ••yf•yrddwch ag ef, na ddeuwch yn agos ••to: Anadl y cythraul yw, marwolaeth ddi••mmwth, a gwenwyn yr enaid. Yr Apostol dengys mor beryglus yw y pehod hwn n ddywedyd. Diwedd y rhai oll yw deuw — y rhai sydd yn synnied pethau iarol.
Phila. Onid ydych chwi in tybied fod […] gyfreithlon i ddynion wneuthur eu gorchw• lion bydol: a bod in ffyddlon, ac in ddiw•• in eu galwedigaeth er mwyn *darparu i• dint eu hunain, ac iw teulu eu hangenrh•• diau?
Phila. Onid ydych chwi yn tybied fod 〈…〉 gyfreithlon i ddynion wneuthur eu gorchw• lion bydol: a bod yn ffyddlon, ac yn ddiw•• yn eu galwedigaeth er mwyn *darparu i• dynt eu hunain, ac iw teulu eu hangenrh•• diau?
Theol. Ydwyf in ddiau. Ac in enwe•• os gwnânt y pethau hyn drwy alw ar Dd•• am fendith ar weithredoedd eu dwyla• gan arfer gweddi, a thâl-diolch wrth ••• chreu, ac ar ddiwedd eu gwaith: ac ym•• dw in ofalus ar hid y did rhag beiau cyff•• din y bid: self tyngu, rhegu, dywedyd ••• wydd, rhagreithio, twyllo, cribddeilio […] cyffelyb.
Theol. Ydwyf yn ddiau. Ac yn enwe•• os gwnânt y pethau hyn drwy alw ar Dd•• am fendith ar weithredoedd eu dwyla• gan arfer gweddi, a thâl-diolch wrth ••• chreu, ac ar ddiwedd eu gwaith: ac ym•• dw yn ofalus ar hyd y dydd rhag beiau cyff•• din y byd: sef tyngu, rhegu, dywedyd ••• wydd, rhagreithio, twyllo, cribddeilio 〈…〉 cyffelyb.
Theol. In awydd-chwant y meddwl. •• nys fe ddichon din in gyfreithlon wneuth•• gwaith, a gorchwyl ei alwedigaeth, a […] in gynnil, ac in gryno in tŷ, ac allan: •• thr gwilio sydd raid rhag rhwydo, a ma••• ein calonnau mewn an'ymddiried in N••⟨p. 79⟩[…] chwannogrwydd i'r bid. Canys felly i'n •a•odid ar frwdaniaeth anniffoddadwy, ac […] anrheithid bight.
Theol. Yn awydd-chwant y meddwl. •• nys fe ddichon dyn yn gyfreithlon wneuth•• gwaith, a gorchwyl ei alwedigaeth, a 〈…〉 yn gynnil, ac yn gryno yn tŷ, ac allan: •• thr gwilio sydd raid rhag rhwydo, a ma••• ein calonnau mewn an'ymddiried yn N••⟨p. 79⟩〈…〉 chwannogrwydd i'r byd. Canys felly i'n •a•odid ar frwdaniaeth anniffoddadwy, ac 〈…〉 anrheithid byth.
Phila. Os in y gallon in enwedigol, ac in •ennaf, y mae cybydd-dod in cartrefu, pa ••dd y cawn ni wybod in byspys pa brŷd y •ydd y gallon wedi clafychu o honaw?
Phila. Os yn y galon yn enwedigol, ac yn •ennaf, y mae cybydd-dod yn cartrefu, pa ••dd y cawn ni wybod yn byspys pa brŷd y •ydd y galon wedi clafychu o honaw?
England
Rector of South Shoebury; author of The Plaine Mans Path-way to Heaven.
Gosoded pob cribddeiliwr bydawl 〈…〉•ethau hyn at ei galon, a synnied yn dde•••gar o honynt: rhag digwyddo iddo achos i ••ywedyd ryw ddydd: oh na wybuasswn.