A26815:500
Vitæ selectorum aliquot virorum qui doctrinâ, dignitate, aut pietate inclaruere
Londini : Typis A.G. & J.P. & prostant venales apud Georgium Wells ..., 1681
Title page: Wellcome Library copy, digitized by the Internet Archive
A26815:500
Londini : Typis A.G. & J.P. & prostant venales apud Georgium Wells ..., 1681
Title page: Wellcome Library copy, digitized by the Internet Archive
Modern spelling is a reading aid: the words are the author’s, only the spelling is modernized. Original shows the page as printed, with the transcription marks.
Et ipse oculorum dolor stimulos habet vehementiores, cum ad communem luctum major aliqua necessitudo accesserit.
Nos eum lugemus amissum, cujus eruditissima voce frui, quem adire, quem alloqui, quocum etiam conjunctissimè vivere solebamus: vos ereptum doletis, quem non ita saepe audire, non oculis aspicere, non convenire poteratis: à cujus vos sanctissimo convictu, cum locorum intervallum sejunxerat, tum vita civili procuratione districta avocaverat. Quanquam sit par, vel si vultis major in eum vester amor, dummodo hoc concedatis, causas amoris nos habere & justiores & uberiores. Qui certe cum in eum incredibilis esset susceptus ex ipsius charitate erga nos, ex eoque cum utilitas ad nos pervenerat, ad eum labor & solicitudo redierat: optimo jure ingrati haberemur, si aut ejus mortem non lugeremus, quae orbitatem nobis attulit, aut vitam literis non exornaremus qui nostra causa vitam amisit. Dicam enim verè quod res postulat. Nos Bucero vitam ademimus, cum eas nostra causa vigilias susceperit, quibus afflictae ipsius vires considerunt. Itaque ad nos praecipuè cum nostrum casum lugendi, tum illius virtutem laudandi officium pertinet. Quod tametsi ab omnibus jam factum est, quibus ipsius virtus & doctrina chara fuit, tamen eorum maxima pars, voce id magis & fronte, quam scripto declararunt. Ego autem quae mihi de ipsius divina virtute cogitanti in mentem venerant, ea neque pro ejus erga me benevolentia reticere potui, neque pro mea in te observantia non ad te perscribere. Sed id quo facilius fiat, & ut in toto hoc tempore quo nobiscum fuit, omnium ipsius praeclarorum & factorum & institutorum ratio constet, atque omnes intelligant, qua fide, quo studio, quibus laboribus in hac quasi perpetua sui muneris vigilia, versatus sit, & ut ipse quoque distributis temporibus, notatis generibus, singula persequi et commemorare queam: Complectar primum hujus nostrae molestiae principium, (non quod id te latere existimem, sed ut intelligas non solere nos excellentium hominum oblivisci) deinde progressionem, in qua & offensiones valetudinis & reditus saepe varii: vulnus etiam ipsium attingam quo maximus nobis inustus dolor, et summum allatum desiderium est: et causas intexam, cur necesse suit in tali nos moerore esse. ⟨p. 256⟩Quae cum omnia audieris, nec me ut spero reprehendes, qui luctum nostrum mandarim literis: & omnes nos quod ita luxerimus, pio amicorum officio perfunctos judicabis. Ergo initium nobis hujus luctus praebuit is annus, quo Londino discedens Cantabrigiam rediit.
Secum enim Londino morbum extulerat, qui in ipso itinere ingravescens, cum se, nulla interposita medicina, multorum dierum consuetudine corroborasset, graviter eum afflixit, & plures uno tempore corporis parts obsedit. Aderat frequens intestinorum dolour, pungebat calculus, afflictabat eum stomachus, vitioso fastidio cibos 1respuens, tum alvi tanta siccitas, ut quamquam ventriculus crudis humoribus oppletus, summoperè frigeret, tamen ibi gravissimo ardore ureretur. Fons omnium malorum caput ita colliquefactum, ut rivos à see humorum dimitteret, qui cum per reliquas partes corporis, tum musculos etiam serpentes, magnoperè vires enervaverant. Jacuit ita toto corpore oppressus aliquot menses, cum interea nullum propè tempus passus est sibi vacuum esse à 2studiis, semper aliquid aut scribens, aut legens, aut secum ipse meditans, aut alios erudiens. In quo genere tanta flagrabat erga omnes charitate, ut cum publicè se ostendere, & fonts ingenii patefacere propter valetudinem non possit, domi tamen suae quasi scholam quandam aperiret. Quô cum multi boni viri confluerent, perfecit, ut eos non solum occupatis temporibus see audiendo occupatos teneret, verum etiam illa solenni ludorum festivitate, quibus homines gratulandum nato Christo existimant, graviter & severè levissimum morem reprehendendo, ab otio & ludis domum ad se sevocaret. Nondum ejus divina vox è domesticis parietibus dimanaverat, non virtus, non doctrina majori quasi Theatro proposita erat: Sed jam tum omnis integritatis & scientiae officinam domi instruens, futurae cum diligentiae tum etiam copiae ac varietatis certissimum signum dedit: eaque cum non amplissima viderentur privatis parietibus tecta, tamen domo & è paucorum coetu in lucem & frequentiam educta, omnem omnium opinionem ipsa specie & novitate & genere interpretandi docendique accuratissimo facile superabant. Nam cum hac domestica laud multorum animos incredibili audiendi 3studio ad se convertisset, & ad quintum Id. Januar, nondum recuperata valetudine, nec confirmatis viribus processisset in publicum: dici non potest, quo concursu, qua frequentia summorum, mediocrium, infimorum, ipsius conspectus celebrabatur: quanta cum expectatione exorsus: quam attentè auditus sit: quam brevi tempore plurimorum mentes occupaverat: qua fide, quo studio, qua authoritate docuit.
Secum enim Londino morbum extulerat, qui in ipso itinere ingravescens, cum se, nulla interposita medicina, multorum dierum consuetudine corroborasset, graviter eum afflixit, & plures uno tempore corporis partes obsedit. Aderat frequens intestinorum dolor, pungebat calculus, afflictabat eum stomachus, vitioso fastidio cibos
Nemo tam improbus est repertus, qui si minus sua vellet, tamen omnium causa putaret tam sanctum hominem, tanta pietate & doctrina praeditum, authorem nostris studiis & adjutorem fuisse datum. Idque ab universis non opinione tacita, sed perspicua admiratione declarari videbatur. Sic enim ejus non mens solum, verum 1etiam nutus observabatur, ut unus existimaretur, qui voce praeire, sententia moderari, authoritate imperare reliquis deberet. Quid enim? parum ne authoritatis in eo fuit, cujus vox quasi sacrosancta habebatur? à quo quicquid exibat id ratum confirmatumque videbatur? aut ulla potest esse authoritas, nisi cum alicui ipsius probitatis et doctrinae causa fides adhibetur? aut non huic tantum tributum fidei, ut solus propè multis annis extiterit, ⟨p. 257⟩cui de omnibus rebus cum maxima laude sit assensum? H • divinus 2vir, sicuti tememinisse arbitror, cum permultas excellent • […] expressas imagines, tum ab his doctrinae & literarum fontibus pro • t, ut si tam bonus vir non fuisset, quam illum fuisse omnes gaudemus, tamen vel hac commendatione studii, ad summam pervenire existimationem • set. Sed ita omni integritatis laud cumulatus suit, atque ita propr•• q • dam 3tectus innocentia sua, ut cum in vita quod reprehenderetur nemo posset notare, praeceptionibus ejus non obtemperare turpe putaretur. His 4
Quibus igitur è rebus universis authoritas comparatur, eas ejusmodi in se habuit, ut si acervatim in eo non coiissent, tamen singulae per se satis ad permovendum momenti habere viderentur. Sed parum profuisset in 1docendo authoritas, nisi liberior quaedam admonendi objurgandique ratio accessisset. Quam licet facete in Gorgia irridet Socrates, tamen in his perditissimis temporibus, tam multorum socordia & mollitie nisi adhibeatur, nec in vita integritas, nec in studiis constantia reperiri poterit. Hac ille medicina usus in sanandis nostris moribus, (sed neque tam immoderatè ut [Greek or Hebrew] sophistae, neque tam lentè & frigidè quam solent nostri [Greek or Hebrew]) primum amicos ipsorum pudore, deinde inimicos & reluctantes, cum sanctissimae vitae exemplo, tum severiore objurgatione in officio continebat. Ad quod si hoc quoque adjungerem, quam frequenter in ipsa occupatione obeundi muneris sui omnium merits & studia inflammarit, posito ante oculos cum gravi querela Germaniae casu, commemoratis cladibus, quibus Ecclesia vastata, literaeque deletae sunt, rem nimis pervulgatam attingerem, et modum fortasse Epistolae tam multa prosequendo egrederer. Quare si de 2diligentia pauca annotavero, satis videbor dedisse significationis, quantum damni ipsius morte percepimus. In quo illud mihi primum difficultatis objicitur dubitanti, utrum magis ornandus sit, quod ipse semper ocupatu• esse voluit, an quod alios ociosos esse non permisit. Utraque laus praeclara, & habuit utraque plurimas commoditates. Nam si utile fuit à tali magistro erudiri, certè etiam optandum fuit, ut id quam ereberrimè fieret: & s• quicquid excellit, eo magis eminet, quo saepius usurpetur: hujus prosecto diligentiae qui praeclarissimarum rerum notitiam in aures nostras inculca • ▪ ⟨p. 258⟩eujus opera & assiduitate multarum difficultatum molestiae removebantur, quae fatis magnae laudes reperiri possunt. Quo die schola, si liceret, quo templum ipsius voce caruit? Quando non multo amplius quam lege ei praescriptum fuit, praestitit? Nos si quae detur à studiis intermissio, quam libenter amplectimur? Is nec reluxationes ferebat, & in repetendo, moras graviter reprehendebat. Memini aliquando mihi eum referre, cum ex te diceret audivisse, si nihil agendo doctrina comparari posset, praestantissimos in omni literarum genere futuros Anglos.
Quam vocem is quoque recte ut mihi videbatur, nostrorum hominum ingenia & mores animadvertens, usurpare 1solebat. Et cum tuam in eo prudentiam ac virtutem collaudans, qui notato vitio, à tuis id moribus quam longissimè abesse voluisti, tum ipse hoc in nobis delicatum fastidium non ferens, licet peregrinus & afflicta valetudine, tamen nec novitatis offensionem pertimescens, nec suarum virium rationem habens, & verbis acriter reprehendere, & exemplo accusare nunquam destitit. Foelicissimus quidem in eo, quod omnes ejus conatus, facta, consilia, cum per se fuerunt salutaria, tum praeclaros semper exitus habuerunt. Quis enim eo hortante adeò dissolutus extitit, qui se ad severiorem morem non reciperet? Cujus ille aures fabellis assuefactas & nugis, non ad graviora [Greek or Hebrew] traduxit? Quem ludis, spectaculis, voluptatibus deditum cognovit, cui non illo oculo suo gravissimo, terrorem incussit? Itaque dici non potest, quam celeriter hominum studia commoverat, & ab otio ad negotium, à ludis ad libros, à domesticis latebris ad publicas disceptationes pertraxerat. Sed hujus divinae charitatis & studii non diuturnum tempus fuit. Siquidem triginta ferè dies, non amplius, in hoc curriculo versatus 2erat, cum ecce tibi subito sive quod affectae valetudini non pepercit, sive quod plus laboris sumpsit, quam ferre potuit, in eundem paucis diebus morbum relabitur, è quo se pausulum recreaverat. Sed quemadmodum ad eundem scopusum bis allisa navis, gravius secundo quam primo ictu periclitatur: ita is antequam è superior valetudinis naufragio see planè collegisset, ad idem saxum rejectus, major periculo ac duriore conditione cum redintegrato •orbo conflixit. Nam primus morbus quamvis satis poenae sumpsit de sanctissimo homine, qui omni morbo vacare debebat, tamen neque tam crudelis fuit, ut penitus affligeret, neque tam perpetuus, ut nullum respirandi locum daret. Hic vero tetrior quam Phalaris, qui uno impetu totum corpus obruebat doloribus, sic autem assiduus, ut semper premeret, & cum aliquid faciendi tum colloquendi etiam potestatem eriperet; hunc sedatè, ut omnia, tulit. Veruntamen angebatur impediri voluntatem suam nostris studiis commodandi. Quorum tanto desiderio flagrabat, ut tam molestum esse morbi cruciatum diceret, quam quod eo cogeretur, nihil agendo contabes•ere.
Quam vocem is quoque recte ut mihi videbatur, nostrorum hominum ingenia & mores animadvertens, usurpare
Ex quo illa ejusdem crebra vox clarissimo viro digna, qua se optavit aut celeriter emori, aut utilem Ecclesiae fieri. Sed quod postremo loco voluit, id ei primum accidit. Quoniam ex hoc quoque morbo gravi & diuturno cum coepisset paululum ad se redire, unà cum vere aliquam quasi valetudinem 1recuperavit: tamen ejusmodi, qualis ex tanto naufragio vix sane expetenda, vel diuturna fore videretur. Sed ut nautae quamvis portum •on co • t, tamen sedata tempestate in spem salutis veniunt: ita is sublata ⟨p. 259⟩morbi gravissima vi, benè de reliquo sperare & integram sebi polliceri valetudinem coepit. Veruntamen in eadem ferè parte peccavit, qua hi de quibus dixi, nautae. Etenim ut illorum animi procellis franguntur, serenitate negligentes fiunt: ita is represso morbo, quasi neglexit valetudinem, & totam curam ac cogitationem defixit in eo, ut sui quam simillimus, id est occupatissimus esse videretur. Et quidem certe constat nunquam illum esse visum magis occupatum, quam illa aestate fuit. Cujus in ipso ardore (ut 2caetera non attingam) cum magna nostra Comitia haberentur, & omnes eum privatim amici, publica voce magistratus, universo consensu cuncti ad solennes disputationes, non praesentia tantum sua, verum etiam opera, studio, & profession honestandas deposcerent: concessum est ei privilegium totius Academiae maximo plausu (id quod ante eum nemini) ut absque ullo publico ritu & usitata ceremonia, quoniam id postularat, inauguraretur. 3In eis autem ita se gessit, ut cum primo comitiorum die ipse responderet, secundo disputaret in maximis & gravissimis controversiis, nihil relinqueret, quod cujusquam animum posset aliqua dubitatione retardare. Sed ut in pervulgatis artificiis solet esse inter se artificum contentio, & peritissimo atque optimo plerumque invidetur: ita doctissimi viri laus in aliquo invidiosorum numero effugere reprehensionem non potuit. Fatale hoc nescio quid est, ut Virtutis comes Invidia sit, & praestans atque egregia doctrina semper habeat obtrectatorem. Auxit in hunc invidiam novitas, quae multis saepè claris hominibus obfuit, huic autem obfuiffet nunquam, nisi ejusmodi fuissent quibuscum disserebat, qui omnia docere, nihil discere didicissent.
Itaque tametsi exaudita fuit ab omnibus summa cum admiratione divini hominis vox & oratio, tantamque ex eo sermone etiam inimicorum judicio laudem adeptus erat, ut nihil unquam in nostra schola praeclarius esse factum constaret, sparsae sunt tamen in rus malevolorum calumniae, & sacrificulorum aures istiusmodi voculis oppletae, quibus de nostri Buceri fama & ingenii & doctrinae permultum detrahebatur: omnis vero laus in eam partem conferretur, ut Jungus quocum ei certamen fuit, obruisse eum acumine 1suo, & copiosissimis disputationibus, ac maxima scientia fregisse diceretur. Qui rumor ita hunc non movit, ut aliquando in multis causis iratior: ita Jungum incendit, ut nunquam in ulla elatior esse videretur. Cujus rei satis magnum nobis judicium praebuit, cum (priusquam Oxonia Bucerus noster rediret, quo visendi Petri Martyris causa profectus erat commotus scilicet 2nonnulla gloriola & predication suorum fratrum, interpretandi sibi docendique munus assumeret: in quo non fuit contentus quae videbantur afferre, famam quoque Buceri laedere voluit, & maxima corona idem in sanctissimum virum convicium effundere, quod vulgo per sacrificorum ora jactari audierat. Hic homo lehissimus & patientissimi stomachi, licet omnium contumelias & jurgia multos annos ferre didicisset, tamen aegrè tulit ab inimico doctrinam suam in invidiam vocari. Nam caetera ad ea assuefactus sic perpetuo ferebat, ut vita potius quàm oratione refellenda existimaret. In literis siquid reprehenderetur, id sibi quovis modo palam praestandum arbitraretur. Quapropter & apud nos multa publicè cum assensione omnium bonorum, & de eadem re privatim ad nos. Sed tuo maximè adventu, utriusque ⟨p. 260⟩hominis ingenium perspectum fuit. Nam cum ambo coram te siste•entur, 3& alterius summa gravitas; singularis prudentia, excellens in omni genere doctrinae probaretur: alterius cachinni & puerilis sermo vehementer tibi displicere•t: ita uterque à te discessit, ut noster Bucerus honorifice tractatus, Jungus ignominia notatus videretur. Quod quamvis ei accidisse ipsius causa nollem, praesertim cum & ingenio & lingua valeat, & multa commode faciat: tamen sic omnes existimabant eam poenam homini […] arroganti debitam fuisse.
Sed quam tu pro summa humanitate […], & illa qua omnibus praestas, moderatione animi non inflixisses, nisi & […] nimium pueriliter gessisset, & tuae laedi prstantissimi viri famam ac nomen molest tulisses. Itaque sapientiae fuit, quòd tantum crimen non es •ussus supplicio carere: moderationis, quod diuturnum esse nolebis: humanitatis, quod qualecunque fuit, id te invitum statuere videbamus: ut si nunc, quod nonnulli criminantur, durius cum eo agatur, id sibi sua temeritate accivisse, non vos vestra severitate imposuisse putandum sit. Sed redeo ad nostrum, qui praeclarissimis jactis fundamentis ejus controversiae, & omnibus 1quae in eam pertinerent conquisitis rationibus, ita uno libro sententiam suam complexus est, ut vestro judicio, quibus statuendi potestas fuit nihil plenius perfectiusque dici aut scribi videretur. Quapropter cum minimè ferendum putaretis à sedato docendi munere hominem moderatissimum ad jurgia & lites avocari, repressa adversarii contention, reliquum ei tempus liberum & vacuum ad caetera studia reliquistis. In quo pergratum ei fecictis, homini cum ab omni litigioso congressu alienissimo, tum in ipso ardour adversariorum & disputationis aestu, sedatissimo. Quae res eo majorem illi laudem afferebat, quo in meliori causa justius commoveri incendique ira[…] poterat: eo foediorem maculam inussit adversariis, quo in rebus saepe leviculis, aliquando etiam apertissimè falsis vociferari, & clamours prosundere impudentissimè consuerunt. Sed hunc morem hic noster non convitiis incessa•s, sed verbis deplorans, à se quam longissimè removerat, & ut ab omni liberorum colloquio ac Christianorum disputationibus abessent, magnoperè & frequenter optare solebat. Siquidem hanc unam dicebat praecipuam pestem adversariorum animos & studia occupare, quae usque eo sensus 2omnes verborum temeritate obrueret, & mentis ac rationis lumen offunderet, ut cum in profundissimis erroribus demersi jacerent, tamen severitatem manibus tenere, & in sinu conditam habere arbitrarentur. Verissime quidem ut mihi videtur, senties, cum ad perspiciendum quid in quaque re verum sit, nihil pacato tranquilloque animo accommodatius, nihil irato & incenso magis adversarium esse queat.
Sed quam tu pro summa humanitate 〈…〉, & illa qua omnibus praestas, moderatione animi non inflixisses, nisi & nimium pueriliter gessisset, & tuae laedi prstantissimi viri famam ac nomen moleste tulisses. Itaque sapientiae fuit, quòd tantum crimen non es ussus supplicio carere: moderationis, quod diuturnum esse nolebis: humanitatis, quod qualecunque fuit, id te invitum statuere videbamus: ut si nunc, quod nonnulli criminantur, durius cum eo agatur, id sibi sua temeritate accivisse, non vos vestra severitate imposuisse putandum sit. Sed redeo ad nostrum, qui praeclarissimis jactis fundamentis ejus controversiae, & omnibus
Nam ex eo fit, ut dum adversarii cum clamore & impetu & convitio, saepè etiam ferro, flamma, cruce, veterem ut ajunt, possessionem & majorum jus tueri ac retinere volunt, ardour animorum & praecipiti quodam studio ad inanitatem & inscitiam devolv•ntur, saep• etiam turpitudinem Christiano homine indignam. Multa soleb•• noster Bucerus hujus rei exempla proferre. Sed ego ex omnibus unum 1attingam, quod et propter rei ipsius novitatem, et ejus quem nominabat authoritatem▪ •irabile videatur necesse est. Cujus enim iracundiae est, sic […] esservescere, ut prius in manibus, quam in vultu perturbationis ⟨p. 261⟩notae deprehendantur? Aut quem tu hominem existimes, qui cum amplissimi muneris procurationem sustineat, & regiae Majestatis legatus ad publicum totius penè Europae conventum consiliumque mittatur, non animi moderationem, sapientis consilii gubernatricem, sed alterius partis odio inflammatam contentionem afferat. Hunc ego nominarem, nisi ita omnibus esset notus, ut nullus ferè nunc sermo in circulis versetur, nisi quomodo ille se gesserit & gerat. Sed retulit mihi noster Bucerus, cum in Ratisponensi concilio, quo is mandato Regio profectus erat, permulta à gravissimis viris sapientissimè agitata & acutissime disputata essent, hunc prae caeteris omnibus (tametsi ad eum conventum aliquot praeterea satis graves inimicitias secum attulissent) sic furia quadam percitum fuisse, ut mente vix consisteret. Sic autem secum & cum Alesio rixari, atque ita convitio incalescere, ut in dextra ejus manu, inter pollicem et indicem, id quod Bucerus in nemine see dixit unquam animadvertisse, vena quaedam intumescens, tam celeri & perspicuo 2motu palpitaret, ut omnes qui illum aspexerant, ad pugnandum quam ad disputandum, ad arma quam ad consilium paratiorem venisse dicerent. Quod si idem semota iracundia, vel ipse per se considerare, vel ab aliis audire voluisset, quid inter [Greek or Hebrew] & [Greek or Hebrew] interesset, nam de his sermo fuit, neque tum ulla extitisset inter eos acris concertatio & convitiorum, quibus postea sanctissimum hominem concidit, occasio fuisset sublata. De quibus nihil dicam, nisi me magnoperè dubitare, utrum Bucerus sanctior, moderatior, patientior fuerit, qui tot falsis criminibus commotus non est, an ille impudentior, qui non est veritus in totius orbis oculis manifestissimum mendacium defigere.
Nam profecto si unquam nostris temporibus in ullo continentia fuit, in Bucero fuit, quem is libidinosum senem in convitiatore libello vocat, nos temperantissimum & moderatissimum hominem, sanctissimum virum cognovimus, cujusque vitam cum contemplaremur, doctrinam virtutis assequi, verba cum audiremus, veritatis vocem in auribus nostris insonantem percipere solebamus. Quo utinam nobis licuisset diutius perfrui. Non verendum sanè fuisset, ne pro temperantia voluptates, pro mansuetudine jurgia, pro moderatis moribus, iratos & truculentos animos abstulissemus. Sed nunc sive nostro, sive suo sublatus vitio est, quod vel nos ad imitandum tardiores eramus, vel is ad docendum laboriosior & promptior, revocare certè non possumus: pro virtute tamen ejus singulari optare licet, ut aliquid à studiis temporis sejunxisset, atque ad vires & valetudinem contulisset. Quod si voluisset facere, neque illum tam inopinata mors, nec 1nos tam inexpectatus dolor attigisset.
Sed hoc semper in summi viri laudibus vitium fuit, quod se immoderatus maluit laboribus frangere, quàm ullum momentum perdendo, suae saluti & nostrae utilitati consulere. Nam quid commemorem hujus praetergressae hyemis labores? Quid nocturnas vigilias? Quid matutinas excubias? Quid perpetuas commentationes? Cum uno tempore pluribus operibus satisfacere vellet, cum idem & publicè nos doceret, & domi regnum Christi literis 1mandaret. Qui liber si caetera non essent quod ejus à nobis discessu multa desideret, satis causae habere debet, cur graviter moereamus. Continebat enim absolutissimam & perfectissimam totius Christianae doctrinae effigiem, ⟨p. 262⟩non coloribus expressam, sed lineamentis informatam, sed qui pulcherrima specie prodiisset, si ejus migratio conatum non impedivisset. Universum de omnibus rebus proposuerat sibi erudire hominum coetum, & in totum orbem divulgare doctrinam judicii & opinionis suae: quod etiam antè provocatus aliorum calumniis fecerat; neque apud nos destitit, licet afflicta valetudine, fractisque viribus idem usque ad extremum spiritum facere. Quando enim illum vel ingravescens senectus, vel temporum difficultas, vel obtrectatorum convitia, vel debilitas, vel morbus retardare ac reprimere potuerunt, quo minus omnes vias quibus Ecclesiae orbitati succurri posset, experiretur. Quis illum adivit unquam, qui otiosum ossendit? Quis convenit, qui non melior vir discessit? Ipsa prandia & coenae sanctissimis colloquiis, eruditissimis disputationibus sermonibusque refertae. In hac ille constantia & perpetuitate studii, cum adversante valetudine perseveraret, cumque nec amicorum consiliis, nec fidissimae conjugis crebrae hortationi parere vellet, & homo occupatissima mente atque ardore incredibili perpetuo aliquid agendi valetudinem contemneret, cui nostram utilitatem semper anteposuit, Idibus 2Februar. in eum morbum incidit, qui mortem quam secum annum jam amplius circumtulerat, paucis post diebus attulit: & quae aliquot post annis maturiore aetate obrepsisset, nisi in operibus nimium festinans & properans, antè in medio spacio defatigatus corruisset, quam cursum sibi propositum conficere potuisset. Grave nobis omnibus spectaculum, domesticis vero suis etiam luctuosum, cum summa totius corporis debilitate, enervatis membris, afflicto ventriculo, ita perpetuo singultu cruciaretur, ut aegrè cujusquam congressum colloquiumque ferret.
Non quod vel de humanitate erga nos, vei pietate erga omnes aliquid esset diminutum, sed sensit praeclarus vir & omni faeculorum memoria dignus sensit extremum sibi diem imminere. Itaque non jam cum aliis, quos omnes scientia vincebat, sed secum ipse loqui ac meditari coepit. Memini cum M. Joannes Bradfordus sanctus adolescens 1& huic nostro charissimus, singulari quodam commemorationis genere usus esset, & Christi servatoris ac domini nostri promissa explicaret, hortareturque ut qui vir esset cogitaret, quid docuisset, qua semper constantia, qua fide, qua pietate usus esset, & ut tum praecipue cum maxime urgeretur, totam mentem, cogitationem, curam in Deum conjiceret, esse unum qui nobis nostra peccata praestitit, qui à tenebris ad lucem, à desperatione ad spem, à morte ad vitam revocarit: memini inquam paulo commotiorem esse factum, & ut videbatur iracundius respondere, see nolle mentem ab ea cogitatione in qua esset, cujusquam sermone vel cohortatione distrahi: observari oculis Christum Crucifixum, habitare Deum in corde, nihil meditari nisi 2coelum, nisi celerem ab hoc corpore discessionem. Idque tum multo magis confirmavit, cum medicorum hortatu jussus cibum caper, negavit see id facturum, quod aliud vitae genus meditaretur. Sed cum illi instarent, ut cogitaret non sibi se, sed multorum utilitati esse natum: geramus igitur morem inquit. Ita summus & sanctissimus vir cum se intueretur, mori maluit quam vivere, quod eam quam expectabat, quam qua fruebatur vitam, beatiorem cognosceret: ad nos cum respiceret, vitam poscebat, motus scilicet 3incredibili charitate, qua omnes sanctos & Christi Ecclesiam complectebatur. ⟨p. 263⟩Quoties ego illum audivi deplorantem Germaniae vastitatem, idque gravissimis verbis, cum coelum contemplans, à Deo. Opt. Max. precaretur, ut & suae gentis eum misericordia caperet, & non pateretur Angliam in ea vitia dilabi, quae jampridem Germaniae cladem attulissent. Vereri see quòd in tanto ardour multorum cognoscendi Dei & restaurandae Ecclesiae cum disciplina deesset, qua improbi castigarentur, & ordo in ministerio retineretur, non posse diu bonos eorum conatus progredi.
Non quod vel de humanitate erga nos, vei pietate erga omnes aliquid esset diminutum, sed sensit praeclarus vir & omni faeculorum memoria dignus sensit extremum sibi diem imminere. Itaque non jam cum aliis, quos omnes scientia vincebat, sed secum ipse loqui ac meditari coepit. Memini cum M. Joannes Bradfordus sanctus adolescens
Haec ille saepe quidem, sed tum vehementissime, cum extremo halitu Ecclesiam hanc nostram quasi filiam complexus pius pater, Regiae Majestati atque omnibus bonis commendavit, optavitque nobis audientibus, ut quae ad Regiam Majestatem de 1disciplina Ecclesiae scripserat, locum et sedem in hoc florentissimo regno, & sine controversia Dei domicilio, reperirent. Sperare see si id foret, nullam huic Reip. calamitatem, nullam deformitatem evenire posse: & timere ni foret, ne non tam paucorum studio restaurandae Ecclesiae Deus placari, quam multorum improbitate et luxuria irritari velit. Atque haec ejus charitas erga universos. Suae constantiae testes edidit breves sententias, quas ut commodum ei videbatur, ad amicorum mentes confirmandas, & bona piaque de se opinione imbuendas, proferebat. Veluti cum Bradfordus, de quo ante mentionem feci, concionatum iret, seque dixit veil in precibus ejus meminisse, collachrymans: Ne inquit, abjicias me domine in tempore senectutis meae, cum defecerit virtus mea: tum addidit, Castiget fortiter, abjiciet autem nunquam, nunquam abjiciet. Raro quidem ille loquebatur, quod tota mente in Deum defixus erat, aegrè etiam patiebatur alterius vocem: attamen ne tacendo stuporem nobis afferret, aliquando paucissimis verbis, sed suavissimis & plenissimis consolationis, utebatur. Quemadmodum cum admoneretur, ut se armaret contra periculosissimum tempus, & contra diaboli impetum obfirmaret, qui tum maximam ei conaretur molestiam exhibere: Nihil habeo, inquit, cum diabolo commune: in Christo solummodo sum. Et, Absit, absit, ut nunc consolationes dulcissimas non experirer. Jam illud mihi praetermittendum non videtur, quod medicis ac reliquis ejus amicis metuentibus, ne deficient luna, vires quoque ipsum deficerent, & morbi vi opprimeretur: cum postridie paululum recreatus videretur esse vegetior, atque ad eum pro suo more venisset Bradfordus, & medicorum timorem, solicitudinem amicorum, ex eo lunae defectu 2ac coeli perturbation explicasset, porrexisse dicitur tres digitos, & oculis in illud sempiternum coelum elatis: Ille, ille inquit, regit & moderatur omnia.
Haec ille saepe quidem, sed tum vehementissime, cum extremo halitu Ecclesiam hanc nostram quasi filiam complexus pius pater, Regiae Majestati atque omnibus bonis commendavit, optavitque nobis audientibus, ut quae ad Regiam Majestatem de 1
Qua autem patientia, qua magnitudine animi fuit, cum continuis acerrimisque 1doloribus ureretur, omnes qui verum fateri volunt, commemorare possunt: nos qui cum eo magis assidui eramus, tale mansuetudinis & tolerantiae spectaculum perpetuum vidimus, quale ut crebro videamus optandum est, et verendum ne unquam posthac simile visuri sumus. Nullum auditum fuit ejus lachrymabile verbum, nulla querela valetudinis, nulla vox significatrix doloris. Ita constanter et moderatè perpetui cruciatus immanitatem pertulit. Vitae simillima mors, quam si noris, quomodo sit mortuus 2•escire non potes. Timidè mori nequit, qui viriliter aegrotat: nec invitus ⟨p. 264⟩discedit, qui abesse cupit: nec cui mors optabilis est, ei vita potest esse suavis. Sic vixit, ut nemo melius: ita est mortuus, ut nemo beatius: sic aegrotavit, ut nemo dolentem videret: sic demigravit, ut nemo morientem cerneret. Dignissimus tali & vita & morte, quarum altera gloriosorum laborum plena, altera omni sensu vacua fuit. Etenim sic vitam cum morte commutavit, ut ipse sua sponte quasi es•lare animam, non mortis violentia extortam, dimittere videretur. Vulnus attigi quod fecit dolorem, sed ita ut causas quoque possis videre cur fecerit. Nunc de luctu dicam, in quo si nos solely fuimus ferendum, sin cum multis, laetandum etiam praestantissimi viri funus à multis esse deploratum. Sed quomodo, qua frequentia, quo genere, à quibus id quoque dicendum videtur. Primum qui potuit abesse moeror ab ejus funere, cum quo exquisitissima doctrina in tumulum illata 3est? aut quomodo deesse sepulturae honour, in cujus laudem omnes erant honores effundendi? Semper hoc usitatum apud omnes gentes, ut in clarorum virorum funeribus omnis celebritas quaereretur: adessent amici qui exequiis darent operam: convocarentur vicini, qui amicorum studium adjuvarent: cives evocarentur, ut frequentia & comitatu funus cohonestarent: pompa in sepultura, quae nec vulgaris, nec temporis causa constituta, sed & singularis & jure tributa esset. In hujus divini hominis sepultura tantus est concursus omnium factus, tanta frequentia stipatum funus, is comitatus omnium generum, aetatis, ordinis, ut vicini non accersiti, sed sua sponte
Neque tamen defuit amicorum voluntas, & Magistratuum diligentia, ut amplissimus vir amplissimè supremo die suo efferretur. Siquidem à Procancellario mandatum, à praeconibus edictum, ut omnia Collegia adessent, in funner eum honorem mortuo tributuri, qui esset tantae praestantiae & virtutis memoria dignus: ut quoniam is semper nostram utilitatem pluris fecisset quam valetudinem suam, & plurimis maximisque ornamentis Academiam nostram affecisset, hac una in re, cum in alia non possent, quam maximae ei gratiae haberentur. Hoc ita gratum omnibus fuit, ut tamen non inexpectatum neque novum. Ut autem esset ea celebritas quae deceret, primum diem sepulturae selegerunt, quo maximè populus vacaret: deinde locum ejusmodi, qui & frequentia celeberrimus esset, & ipsa specie atque forma nostrorum templorum augustissimus: horam & à reliquis negotiis vacuam, & huic functioni accommodatam. Eam cum instare campana significaret, ita subito cunctae see familiae ejecerunt, tantaque concursatio fuit muliercularum & puerorum, tam frequens virorum coetus, ut omnis illa via quae est ab ejus domo usque ad templum Mariae, quo funus ducebatur, omnibus ex partibus obsita oppletaque teneretur: tanta autem singulorum admiratio fuit, cum propter exquisitos in ejus funere honores, tum propter incredibilem oppidanorum frequentiam, uno in loco, uno tempore collectam, ut & noster •uctus augeretur, quorum calamitatis tot essent spectatores, & illi misericordia commoverentur, quod eam lugendi causam haberemus. Inde vero perpetuum per agmen funus ad templum diductum est, cum quo tanta est •ngressa multitudo, tanto concursu & jactatione, ut celerrime universum ⟨p. 275⟩compleretur, maximaque pars coacta sit in ipso vestibulo & aditu templi consistere: ita ut ipse populus quasi valvarum loco ad excludendum introeuntes oppositus esse videretur. Hic quasi laudis praenuncii valvis ipsis affixi versus, & numero & varietate & elegantia conspiciendi. Horum numerosam 1praedicationem, posito funner, praeclara oratione subsequutus est noster Haddonus, qua divini hominis desiderium sic refricabat, ut multorum lachrymas, per omnium ora peragrantem moestitiam cerneres. Eam quod melius ex ipsius scripto, quam ex meis literis cognosci potest, eisdem verbis quibus ad me aliquot dies post perscriptam misit, interposui.
Neque tamen defuit amicorum voluntas, & Magistratuum diligentia, ut amplissimus vir amplissimè supremo die suo efferretur. Siquidem à Procancellario mandatum, à praeconibus edictum, ut omnia Collegia adessent, in funere eum honorem mortuo tributuri, qui esset tantae praestantiae & virtutis memoria dignus: ut quoniam is semper nostram utilitatem pluris fecisset quam valetudinem suam, & plurimis maximisque ornamentis Academiam nostram affecisset, hac una in re, cum in alia non possent, quam maximae ei gratiae haberentur. Hoc ita gratum omnibus fuit, ut tamen non inexpectatum neque novum. Ut autem esset ea celebritas quae deceret, primum diem sepulturae selegerunt, quo maximè populus vacaret: deinde locum ejusmodi, qui & frequentia celeberrimus esset, & ipsa specie atque forma nostrorum templorum augustissimus: horam & à reliquis negotiis vacuam, & huic functioni accommodatam. Eam cum instare campana significaret, ita subito cunctae se familiae ejecerunt, tantaque concursatio fuit muliercularum & puerorum, tam frequens virorum coetus, ut omnis illa via quae est ab ejus domo usque ad templum Mariae, quo funus ducebatur, omnibus ex partibus obsita oppletaque teneretur: tanta autem singulorum admiratio fuit, cum propter exquisitos in ejus funere honores, tum propter incredibilem oppidanorum frequentiam, uno in loco, uno tempore collectam, ut & noster uctus augeretur, quorum calamitatis tot essent spectatores, & illi misericordia commoverentur, quod eam lugendi causam haberemus. Inde vero perpetuum per agmen funus ad templum diductum est, cum quo tanta est ngressa multitudo, tanto concursu & jactatione, ut celerrime universum
Nemo tam improbus est repertus, qui si minus sua vellet, tamen omnium causa putaret tam sanctum hominem, tanta pietate & doctrina praeditum, authorem nostris studiis & adjutorem fuisse datum. Idque ab universis non opinione tacita, sed perspicua admiratione declarari videbatur. Sic enim ejus non mens solum, verum 1etiam nutus observabatur, ut unus existimaretur, qui voce praeire, sententia moderari, authoritate imperare reliquis deberet. Quid enim? parum ne authoritatis in eo fuit, cujus vox quasi sacrosancta habebatur? à quo quicquid exibat id ratum confirmatumque videbatur? aut ulla potest esse authoritas, nisi cum alicui ipsius probitatis et doctrinae causa fides adhibetur? aut non huic tantum tributum fidei, ut solus propè multis annis extiterit, ⟨p. 257⟩cui de omnibus rebus cum maxima laude sit assensum? H • divinus 2vir, sicuti tememinisse arbitror, cum permultas excellent • 〈…〉 expressas imagines, tum ab his doctrinae & literarum fontibus pro • t, ut si tam bonus vir non fuisset, quam illum fuisse omnes gaudemus, tamen vel hac commendatione studii, ad summam pervenire existimationem • set. Sed ita omni integritatis laude cumulatus suit, atque ita propr•• q • dam 3tectus innocentia sua, ut cum in vita quod reprehenderetur nemo posset notare, praeceptionibus ejus non obtemperare turpe putaretur. His 4nonnullum momentum addidit senilis prudentia, & ex omni parte communitum ingenium, usus etiam plurimarum & maximarum rerum, qui cum omni aetati prudentiam affert, tum vero senectuti ornamentum adjungit. In 5hoc noster quantum effecerat, declaravit studium florentissimae civitatis Argentoratensis, à qua ita dignissimus est judicatus Ecclesiae procuratione propter scientiam, ut idem habitus sit dignissimus senatu propter prudentiam. Haec autem in illo omnia vultu, oculis, voce, magis eminentia. Etsi enim per se ista authoritatem non faciunt, cum illis tamen quae dixi, afferunt aliquid dignitatis. Vox igitur grandis & canora cum orationis forma congruens, quae plenis & sonantibus verbis constabat: is oculorum obtutus, ea 6frontis & prorrectio & contractio, ut quam alta mente praeditus esset, facile appareret. Non me praeterit residere aliquando in vultu mendacium, & oculis fingi probitatis significationem solere: Sed hominum non improborum ingenia, non fallacibus signis suarum effigiem cogitationum in vultu repraesentant.
Quibus igitur è rebus universis authoritas comparatur, eas ejusmodi in se habuit, ut si acervatim in eo non coiissent, tamen singulae per se satis ad permovendum momenti habere viderentur. Sed parum profuisset in 1docendo authoritas, nisi liberior quaedam admonendi objurgandique ratio accessisset. Quam licet facete in Gorgia irridet Socrates, tamen in his perditissimis temporibus, tam multorum socordia & mollitie nisi adhibeatur, nec in vita integritas, nec in studiis constantia reperiri poterit. Hac ille medicina usus in sanandis nostris moribus, (sed neque tam immoderatè ut 〈non-Latin alphabet〉 sophistae, neque tam lentè & frigidè quam solent nostri 〈non-Latin alphabet〉) primum amicos ipsorum pudore, deinde inimicos & reluctantes, cum sanctissimae vitae exemplo, tum severiore objurgatione in officio continebat. Ad quod si hoc quoque adjungerem, quam frequenter in ipsa occupatione obeundi muneris sui omnium mentes & studia inflammarit, posito ante oculos cum gravi querela Germaniae casu, commemoratis cladibus, quibus Ecclesia vastata, literaeque deletae sunt, rem nimis pervulgatam attingerem, et modum fortasse Epistolae tam multa prosequendo egrederer. Quare si de 2diligentia pauca annotavero, satis videbor dedisse significationis, quantum damni ipsius morte percepimus. In quo illud mihi primum difficultatis objicitur dubitanti, utrum magis ornandus sit, quod ipse semper ocupatu• esse voluit, an quod alios ociosos esse non permisit. Utraque laus praeclara, & habuit utraque plurimas commoditates. Nam si utile fuit à tali magistro erudiri, certè etiam optandum fuit, ut id quam ereberrimè fieret: & s• quicquid excellit, eo magis eminet, quo saepius usurpetur: hujus prosecto diligentiae qui praeclarissimarum rerum notitiam in aures nostras inculca • ▪ ⟨p. 258⟩eujus opera & assiduitate multarum difficultatum molestiae removebantur, quae fatis magnae laudes reperiri possunt. Quo die schola, si liceret, quo templum ipsius voce caruit? Quando non multo amplius quam lege ei praescriptum fuit, praestitit? Nos si quae detur à studiis intermissio, quam libenter amplectimur? Is nec reluxationes ferebat, & in repetendo, moras graviter reprehendebat. Memini aliquando mihi eum referre, cum ex te diceret audivisse, si nihil agendo doctrina comparari posset, praestantissimos in omni literarum genere futuros Anglos.
Ex quo illa ejusdem crebra vox clarissimo viro digna, qua se optavit aut celeriter emori, aut utilem Ecclesiae fieri. Sed quod postremo loco voluit, id ei primum accidit. Quoniam ex hoc quoque morbo gravi & diuturno cum coepisset paululum ad se redire, unà cum vere aliquam quasi valetudinem 1recuperavit: tamen ejusmodi, qualis ex tanto naufragio vix sane expetenda, vel diuturna fore videretur. Sed ut nautae quamvis portum •on co • t, tamen sedata tempestate in spem salutis veniunt: ita is sublata ⟨p. 259⟩morbi gravissima vi, benè de reliquo sperare & integram sebi polliceri valetudinem coepit. Veruntamen in eadem ferè parte peccavit, qua hi de quibus dixi, nautae. Etenim ut illorum animi procellis franguntur, serenitate negligentes fiunt: ita is represso morbo, quasi neglexit valetudinem, & totam curam ac cogitationem defixit in eo, ut sui quam simillimus, id est occupatissimus esse videretur. Et quidem certe constat nunquam illum esse visum magis occupatum, quam illa aestate fuit. Cujus in ipso ardore (ut 2caetera non attingam) cum magna nostra Comitia haberentur, & omnes eum privatim amici, publica voce magistratus, universo consensu cuncti ad solennes disputationes, non praesentia tantum sua, verum etiam opera, studio, & professione honestandas deposcerent: concessum est ei privilegium totius Academiae maximo plausu (id quod ante eum nemini) ut absque ullo publico ritu & usitata ceremonia, quoniam id postularat, inauguraretur. 3In eis autem ita se gessit, ut cum primo comitiorum die ipse responderet, secundo disputaret in maximis & gravissimis controversiis, nihil relinqueret, quod cujusquam animum posset aliqua dubitatione retardare. Sed ut in pervulgatis artificiis solet esse inter se artificum contentio, & peritissimo atque optimo plerumque invidetur: ita doctissimi viri laus in aliquo invidiosorum numero effugere reprehensionem non potuit. Fatale hoc nescio quid est, ut Virtutis comes Invidia sit, & praestans atque egregia doctrina semper habeat obtrectatorem. Auxit in hunc invidiam novitas, quae multis saepè claris hominibus obfuit, huic autem obfuiffet nunquam, nisi ejusmodi fuissent quibuscum disserebat, qui omnia docere, nihil discere didicissent.
Itaque tametsi exaudita fuit ab omnibus summa cum admiratione divini hominis vox & oratio, tantamque ex eo sermone etiam inimicorum judicio laudem adeptus erat, ut nihil unquam in nostra schola praeclarius esse factum constaret, sparsae sunt tamen in rus malevolorum calumniae, & sacrificulorum aures istiusmodi voculis oppletae, quibus de nostri Buceri fama & ingenii & doctrinae permultum detrahebatur: omnis vero laus in eam partem conferretur, ut Jungus quocum ei certamen fuit, obruisse eum acumine 1suo, & copiosissimis disputationibus, ac maxima scientia fregisse diceretur. Qui rumor ita hunc non movit, ut aliquando in multis causis iratior: ita Jungum incendit, ut nunquam in ulla elatior esse videretur. Cujus rei satis magnum nobis judicium praebuit, cum (priusquam Oxonia Bucerus noster rediret, quo visendi Petri Martyris causa profectus erat commotus scilicet 2nonnulla gloriola & praedicatione suorum fratrum, interpretandi sibi docendique munus assumeret: in quo non fuit contentus quae videbantur afferre, famam quoque Buceri laedere voluit, & maxima corona idem in sanctissimum virum convicium effundere, quod vulgo per sacrificorum ora jactari audierat. Hic homo lehissimus & patientissimi stomachi, licet omnium contumelias & jurgia multos annos ferre didicisset, tamen aegrè tulit ab inimico doctrinam suam in invidiam vocari. Nam caetera ad ea assuefactus sic perpetuo ferebat, ut vita potius quàm oratione refellenda existimaret. In literis siquid reprehenderetur, id sibi quovis modo palam praestandum arbitraretur. Quapropter & apud nos multa publicè cum assensione omnium bonorum, & de eadem re privatim ad nos. Sed tuo maximè adventu, utriusque ⟨p. 260⟩hominis ingenium perspectum fuit. Nam cum ambo coram te siste•entur, 3& alterius summa gravitas; singularis prudentia, excellens in omni genere doctrinae probaretur: alterius cachinni & puerilis sermo vehementer tibi displicere•t: ita uterque à te discessit, ut noster Bucerus honorifice tractatus, Jungus ignominia notatus videretur. Quod quamvis ei accidisse ipsius causa nollem, praesertim cum & ingenio & lingua valeat, & multa commode faciat: tamen sic omnes existimabant eam poenam homini 〈…〉 arroganti debitam fuisse.
Nam ex eo fit, ut dum adversarii cum clamore & impetu & convitio, saepè etiam ferro, flamma, cruce, veterem ut ajunt, possessionem & majorum jus tueri ac retinere volunt, ardo•e animorum & praecipiti quodam studio ad inanitatem & inscitiam devolv•ntur, saep• etiam turpitudinem Christiano homine indignam. Multa soleb•• noster Bucerus hujus rei exempla proferre. Sed ego ex omnibus unum 1attingam, quod et propter rei ipsius novitatem, et ejus quem nominabat authoritatem▪ •irabile videatur necesse est. Cujus enim iracundiae est, sic 〈…〉 esservescere, ut prius in manibus, quam in vultu perturbationis ⟨p. 261⟩notae deprehendantur? Aut quem tu hominem existimes, qui cum amplissimi muneris procurationem sustineat, & regiae Majestatis legatus ad publicum totius penè Europae conventum consiliumque mittatur, non animi moderationem, sapientis consilii gubernatricem, sed alterius partis odio inflammatam contentionem afferat. Hunc ego nominarem, nisi ita omnibus esset notus, ut nullus ferè nunc sermo in circulis versetur, nisi quomodo ille se gesserit & gerat. Sed retulit mihi noster Bucerus, cum in Ratisponensi concilio, quo is mandato Regio profectus erat, permulta à gravissimis viris sapientissimè agitata & acutissime disputata essent, hunc prae caeteris omnibus (tametsi ad eum conventum aliquot praeterea satis graves inimicitias secum attulissent) sic furia quadam percitum fuisse, ut mente vix consisteret. Sic autem secum & cum Alesio rixari, atque ita convitio incalescere, ut in dextra ejus manu, inter pollicem et indicem, id quod Bucerus in nemine se dixit unquam animadvertisse, vena quaedam intumescens, tam celeri & perspicuo 2motu palpitaret, ut omnes qui illum aspexerant, ad pugnandum quam ad disputandum, ad arma quam ad consilium paratiorem venisse dicerent. Quod si idem semota iracundia, vel ipse per se considerare, vel ab aliis audire voluisset, quid inter 〈non-Latin alphabet〉 & 〈non-Latin alphabet〉 interesset, nam de his sermo fuit, neque tum ulla extitisset inter eos acris concertatio & convitiorum, quibus postea sanctissimum hominem concidit, occasio fuisset sublata. De quibus nihil dicam, nisi me magnoperè dubitare, utrum Bucerus sanctior, moderatior, patientior fuerit, qui tot falsis criminibus commotus non est, an ille impudentior, qui non est veritus in totius orbis oculis manifestissimum mendacium defigere.
Qua autem patientia, qua magnitudine animi fuit, cum continuis acerrimisque 1doloribus ureretur, omnes qui verum fateri volunt, commemorare possunt: nos qui cum eo magis assidui eramus, tale mansuetudinis & tolerantiae spectaculum perpetuum vidimus, quale ut crebro videamus optandum est, et verendum ne unquam posthac simile visuri sumus. Nullum auditum fuit ejus lachrymabile verbum, nulla querela valetudinis, nulla vox significatrix doloris. Ita constanter et moderatè perpetui cruciatus immanitatem pertulit. Vitae simillima mors, quam si noris, quomodo sit mortuus 2•escire non potes. Timidè mori nequit, qui viriliter aegrotat: nec invitus ⟨p. 264⟩discedit, qui abesse cupit: nec cui mors optabilis est, ei vita potest esse suavis. Sic vixit, ut nemo melius: ita est mortuus, ut nemo beatius: sic aegrotavit, ut nemo dolentem videret: sic demigravit, ut nemo morientem cerneret. Dignissimus tali & vita & morte, quarum altera gloriosorum laborum plena, altera omni sensu vacua fuit. Etenim sic vitam cum morte commutavit, ut ipse sua sponte quasi es•lare animam, non mortis violentia extortam, dimittere videretur. Vulnus attigi quod fecit dolorem, sed ita ut causas quoque possis videre cur fecerit. Nunc de luctu dicam, in quo si nos soli fuimus ferendum, sin cum multis, laetandum etiam praestantissimi viri funus à multis esse deploratum. Sed quomodo, qua frequentia, quo genere, à quibus id quoque dicendum videtur. Primum qui potuit abesse moeror ab ejus funere, cum quo exquisitissima doctrina in tumulum illata 3est? aut quomodo deesse sepulturae honor, in cujus laudem omnes erant honores effundendi? Semper hoc usitatum apud omnes gentes, ut in clarorum virorum funeribus omnis celebritas quaereretur: adessent amici qui exequiis darent operam: convocarentur vicini, qui amicorum studium adjuvarent: cives evocarentur, ut frequentia & comitatu funus cohonestarent: pompa in sepultura, quae nec vulgaris, nec temporis causa constituta, sed & singularis & jure tributa esset. In hujus divini hominis sepultura tantus est concursus omnium factus, tanta frequentia stipatum funus, is comitatus omnium generum, aetatis, ordinis, ut vicini non accersiti, sed sua sponte 4parati: cives non aliena voce evocati, sed per se effusi: honores non quaesiti, sed allati, non flagitati, sed condonati esse viderentur.