Taith neu siwrnai y pererin, tan rith neu Gyffelybiaeth Breuddwyd
Taith neu siwrnai y pererin, tan rith neu Gyffelybiaeth Breuddwyd : in yr hwn y dangofir, I. Y Mod y mae Pechadur in Chychwyn ...Taith neu siwrnai y pererin, tan rith neu Gyffelybiaeth Breuddwyd : yn yr hwn y dangofir, I. Y Modd y mae Pechadur yn Chychwyn ...
John Bunyan 1628–1688Printiedig in Llundain : gan J. Richardson ..., 1688Printiedig yn Llundain : gan J. Richardson ..., 1688
[12], 324 p. · 71k words · Wing B5601 · ESTC R170887
Modern spelling is a reading aid: the words are the author’s, only the spelling is modernized. Original shows the page as printed, with the transcription marks.
Cris. Apol-lion, *Sina pa beth wnelych, canys yr wyfi in teithio ar br•• ford y Brenin, self in y ford o saints ddrwydd, ⟨p. 119⟩ac am hynny edrych attad dy hunan. Isaiah 35. 8.
Cris. Apol-lyon, *Synna pa beth wnelych, canys yr wyfi yn teithio ar br•• ffordd y Brenin, sef yn y ffordd o sancte• ddrwydd, ⟨p. 119⟩ac am hynny edrych attad dy hunan. Esay 35. 8.
Apol. Ina y cross-gammodd Apollyon tros holl lêd y ford, ac a ddywedodd, nid oes arnafi ofn in y matter yma: Ymbarottoa i farw; canys mi a dyngais i'm †ffau uffernol, nad ai di ddim pellach; ac mi a fynnaf welled waed dy gallon di in ill hwn; a chyda hynny efe a daflodd biccell danllyd tuagat ei ddwyfron ef: And yr oedd gan Gristion Darian in ei law, ac efe a amddiffynnodd ei hunan â honno, ac felly fo a ymgadwodd rhag niwed y pride hynny, Eph. 6. 16. Ina y tynnodd Cristion ei gleddyf allan, canys yr oedd e in ei gweled hi 'n bryd iddo edrych atto ei hunan; ac Apol-lion ar frŷs a ymosododd in ‖lew in ei erbyn ef eilchwaith, gan daflu piccellau cyn amled a'r
in eî Droed, yr hyn a wnaeth i Gristion gefnu ychydig: Ac am hynny fe a gwympodd Apol-lion arno in bybyrach neu 'n fwy nerthol: Eithr fe gymmerodd Cristion gallon drachefn, ac a'i gwrthwynebodd ef mor wrol ac a gallai. Yr ymladd tossed
⟨p. 120⟩
yma a barhaodd fwy nâ hanner diwrnod, je hid onid oedd Cristion ym mron deffygio; canys rhaid i chwi wybod ei fod ef, o achos ei glwyfau, in mined wannach, wannach.
Apol-lion ar hyn; wedi cael y faith achlyssur, a ddaeth nesnes at Gristion; a chan ymrysson ag ef, a'i taflodd ef i lawr mewn mod echrydus, a chyda hynny y syrthiodd cleddyf Cristion allan o'i law ef. Ina ebe Apol-lion. 'r wi'n siwr o honoti in awr; A chan gwympo arno, efe a'i llethodd ef o fewn ychydig i farwolaeth, hid oni ddechrevodd Cristion
betruso am ei fywyd. Eithr fall yr oedd Duw in mini; tra yr ydoedd Apol-lion ar roddi ei ddyrnod diwethaf i lâdd ef, fe a estynnodd Cristion ei Law allan
in egniol, ac a ymaflodd in ei Gleddyf, ac a ddywedodd, Na lawenycha i'm herbyn O fy Ngelyn! Pan syrthiwyf mi a gyfodaf drachefn, Mich. 7. 8. A chyda hynny efe a rods frâth anghevol i Apol-lion, yr hwn a wnaeth iddo gefnu, megis un wedi derbyn ei
chwncwerwyr, trwy'r hwn a'n carodd ni; Ac ar hynny Apol-lion fell Draig a
⟨p. 121⟩
danodd ei adenydd ar llêd, ac a fryssiodd ymaith, fall na welodd Cristion mo honaw mwyach. Rhuf. 8. 37. Jaco. 4. 7.
Apol. Yna y croes-gammodd Apol•yon tros holl lêd y ffordd, ac a ddywedodd, nid oes arnafi ofn yn y matter yma: Ymbarottoa i farw; canys mi a dyngais i'm †ffau vffernol, nad ai di ddim pellach; ac mi a fynnaf weled waed dy galon di yn y lle hwn; a chyda hynny efe a daflodd biccell danllyd tuagat ei ddwyfron ef: Ond yr oedd gan Gristion Darian yn ei law, ac efe a amddiffynnodd ei hunan â honno, ac felly fo a ymgadwodd rhag niwed y pryd hynny, Eph. 6. 16. Yna y tynnodd Cristion ei gleddyf allan, canys yr oedd e yn ei gweled hi 'n bryd iddo edrych atto ei hunan; ac Apol-lyon ar frŷs a ymosododd yn ‖lew yn ei erbyn ef eilchwaith, gan daflu piccellau cyn amled a'r *cenllysg tuag atto ef: Ac a'r rhain, er cymmaint a allodd Cristion ei wneuthur, i ymgadw rhagddynt, fo'i †clwyfwyd ef gan Apol-lyon, *yn ei Ben, †yn ei Law, ac ‖yn eî Droed, yr hyn a wnaeth i Gristion gefnu ychydig: Ac am hynny fe a gwympodd Apol-lyon arno yn bybyrach neu 'n fwy nerthol: Eithr fe gymmerodd Cristion galon drachefn, ac a'i gwrthwynebodd ef mor wrol ac a gallai. Yr ymladd tost ⟨p. 120⟩yma a barhaodd fwy nâ hanner diwrnod, ie hyd onid oedd Cristion ym mron deffygio; canys rhaid i chwi wybod ei fod ef, o achos ei glwyfau, yn myned wannach, wannach.
Apol-lyon ar hyn; wedi cael y fath achlyssur, a ddaeth nesnes at Gristion; a chan ymrysson ag ef, a'i taflodd ef i lawr mewn modd echrydus, a chyda hynny y syrthiodd cleddyf Cristion allan o'i law ef. Yna ebe Apol-lyon. 'r wi'n siwr o honoti yn awr; A chan gwympo arno, efe a'i llethodd ef o fewn ychydig i farwolaeth, hyd oni ddechreuodd Cristion *betruso am ei fywyd. Eithr fal yr oedd Duw yn mynni; tra yr ydoedd Apol-lyon ar roddi ei ddyrnod diwethaf i lâdd ef, fe a estynnodd Cristion ei Law allan †yn egniol, ac a ymaflodd yn ei Gleddyf, ac a ddywedodd, Na lawenycha i'm herbyn O fy Ngelyn! Pan syrthiwyf mi a gyfodaf drachefn, Mich. 7. 8. A chyda hynny efe a roddes frâth angheuol i Apol-lyon, yr hwn a wnaeth iddo gefnu, megis vn wedi derbyn ei *glwyf marwol. Cristion wrth weled hynny, a fwrodd arno ef drachefn, gan ddywedyd; Nage, yn y pethau hyn oll, yr ym ni yn fwy nâ †chwncwerwyr, trwy'r hwn a'n carodd ni; Ac ar hynny Apol-lyon fel Draig a ⟨p. 121⟩danodd ei adenydd ar llêd, ac a fryssiodd ymaith, fal na welodd Cristion mo honaw mwyach. Rhuf. 8. 37. Jaco. 4. 7.
†Ogof.
‖Nerthol.
*Cessair.
†Archollwyd.
*In ei deal, trwy ei dynnu ef i ryw amryfysseddau.Yn ei ddeall, trwy ei dynnu ef i ryw amryfysseddau.
†In ei ffydd, (yr hon fall law sy'n d•• bin Christ) trwy ei gwanhau hi.Yn ei ffydd, (yr hon fal llaw sy'n d•• byn Crist) trwy ei gwanhau hi.
‖In ei ymarweddiad, trwy berry iddo lithro i bechod.Yn ei ymarweddiad, trwy beri iddo lithro i bechod.
In yr ymdrech hwn, ni ddichon calon Din feddwl (oni buasai iddo welled a chlywed fall y gwnaethym i) mor ofnadwy yr oedd Apol-lion, trwy *gydol amser yr ymdrech, in bloeddio ac in rhuo, gan lefaru fall Draig: Ac o'r tu arall, pa ocheneidiau a griddfannau oedd in dyfod allan o gallon Cristion: Ni welais i mo honaw ef, trwy gydol yr amser, in edrych cymmaint ac unwaith in siriol, hid oni wybu ef, iddo glwyfo Apol-lion a'i Gleddyf dau-finiog, Eph. 6. 17. Heb. 4. 12. And gwedi ‖dirnad hynny, efe a wenodd ac a chwarddodd.
A chwedi gorphen yr ymdrech hyn, efe a ddywedodd, Myfi a ddiolchaf in ill yma, ir hwn a'm gwaredodd i o safn y Llew, ac a'm nerthodd i in erbyn Apol-lion: Ac ar hynny efe a ganodd fall hyn.
Beelzebub, Pen Tywysog *hill,
Yr †anfad Ellyll yma,
(Am ei fod ar feddwl-fryd
‖Ddigyngyd i nifetha)
A'i gyrrai *y maes mewn †llurig grief; Yntef in gynddeirioccaf,⟨p. 122⟩
Mewn tanllyd ac uffernol fodd,
A ‖chwimwth ruthrodd arnaf.
And *Michael, fendigedig †Borth,
A ddaeth i'm cynnorthwyo:
Ac mi a'i gyrrais (gwych yw 'r wed)
A mîn y Clêdd i gilio.
Am hynny bid i mi roi Mawl,
A diolch bythawl iddo,
A bendithio †â llafar lêf
Ei enw ef heb beidio.
Wedi hynny daeth atto ef Law gan ddwyn iddo ray o *ddail Pren y Bywyd: A Christian a'u cymmerodd, ac a'u rhoddodd wrth y clwyfau, a gawsai fo in yr ymladdfa; ac efe a jachawyd in ebrwydd, Dat. 22. 2. Ac efe a eisteddodd y no hefyd, i fwyta Bara, ac i yfed o'r Gostrel, a roddasid iddo ychydig o'r blaen: Felly wedi ymadfywio, efe a ymdaclodd i fined ymmlaen, gan ddwyn ei Gleddyf noeth in ei Law; canys ebb efe, ni wn i nad oes rhyw Elyn arall ger law: Eithr ni ruthrodd Apol-lion mwyach arno, trwy 'r holl Ddyffryn yma.
In awr *ynghwrr y Dyffryn hwn, yr oedd Dyffryn arall a elwid Dyffryn Cyscod Angau, ac yr oedd in rhaid i Gristion fined trwyddo, am fod y ford ir Ddinas nefol in mined trwy ei ganol ef. Eithr Lle anghyfanedd ⟨p. 123⟩jawn ydyw 'r Lle hwn, megis yr Anialwch yr aeth yr Israeliaid gynt trwyddo, Jer. 2. 6. In awr hi a fu gwaeth ar Gristion in y dyffryn yma nag in ei ymdrech ag Apol-lion.
Ina mi a welwn, wedi i Gristion ddyfod i Gyffiniau Dyffryn Cyscod Angeu, ddau wr in cyfarfod ag ef, Meibion ir rhai a roesant anglod gynt am wlâd Canaan, in bryssio i fined in ôl, Num. 13. 32. wrth y rhai y llefarodd Cristion fall hyn.
Yn yr ymdrech hwn, ni ddichon calon Dyn feddwl (oni buasai iddo weled a chlywed fal y gwnaethym i) mor ofnadwy yr oedd Apol-lyon, trwy *gydol amser yr ymdrech, yn bloeddio ac yn rhuo, gan lefaru fal Draig: Ac o'r tu arall, pa ocheneidiau a griddfannau oedd yn dyfod allan o galon Cristion: Ni welais i mo honaw ef, trwy gydol yr amser, yn edrych cymmaint ac vnwaith yn siriol, hyd oni wybu ef, iddo glwyfo Apol-lyon a'i Gleddyf dau-finiog, Eph. 6. 17. Heb. 4. 12. Ond gwedi ‖dirnad hynny, efe a wenodd ac a chwarddodd.
A chwedi gorphen yr ymdrech hyn, efe a ddywedodd, Myfi a ddiolchaf yn y lle yma, ir hwn a'm gwaredodd i o safn y Llew, ac a'm nerthodd i yn erbyn Apol-lyon: Ac ar hynny efe a ganodd fal hyn.
Belzebub, Pen Tywysog *hyll,
Yr †anfad Ellyll yma,
(Am ei fod ar feddwl-fryd
‖Ddigyngyd i nifetha)
A'i gyrrai *y maes mewn †llurig gref; Yntef yn gynddeirioccaf,⟨p. 122⟩
Mewn tanllyd ac vffernol fodd,
A ‖chwimwth ruthrodd arnaf.
Ond *Michael, fendigedig †Borth,
A ddaeth i'm cynnorthwyo:
Ac mi a'i gyrrais (gwych yw 'r wedd)
A mîn y Clêdd i gilio.
Am hynny bid i mi roi Mawl,
A diolch bythawl iddo,
A bendithio †â llafar lêf
Ei enw ef heb beidio.
Wedi hynny daeth atto ef Law gan ddwyn iddo rai o *
*Holl.
‖Deal.Deall.
*Ofnadwy.
†Y drwg yspryd.
‖Ddiymaros.
*Allan.
†Côt o ddûr.
‖In gyflym.Yn gyflym.
*Christ.Crist.
†Helpwr.
†Ag uchel,Ag vchel,
*Rhinweddau bywiol haeddedigaethau ac Yspryd Christ.Rhinweddau bywiol haeddedigaethau ac Yspryd Crist.
Gwyr. Matter ebe nhwy, yr oeddem ni in mined fall yr ydych chwithau ar hid y ford yma; ac ni a aethom *mor belled ac y meiddiem: Ac in wir, pe buasem in mined ychydig ym-mhellach, ni allasem ni bight ddyfod in ol, ac ni chlywsit ti bight y newyddion yma allan o'n genevau ni.
Gwyr. Matter ebe nhwy, yr oeddem ni yn myned fal yr ydych chwithau ar hyd y ffordd yma; ac ni a aethom *mor belled ac y meiddiem: Ac yn wir, pe buasem yn myned ychydig ym-mhellach, ni allasem ni byth ddyfod yn ol, ac ni chlywsit ti byth y newyddion yma allan o'n geneuau ni.
Gwyr. Nyni a welsom Ddyffryn cyscod Angeu; canys ni a ddaethom o fewn ychydig iddo, ac ir enbydrwydd sydd yntho: Eithr trwy †ddamwain da, Nyni a edrychasom o'n blaen, ac a ganfuom y perygl cyn dyfod iddo, Psal. 23. 4. Psal. 107. 18. Y mae 'r ‖Glynn cyn dywylled a'r Pŷg: Nyni a welsom yno *Ellyllon a Dreigiau y pwll uffernol: Ac a glywson udo a chwynofain dibaid in dyfod o'r Dyffryn hwnnw, megis oddiwrth Ddynion in gorwedd in rhwym yno, mewn Heirn a thrueni annrhaethadwy. Ac y mae cymylau tew jawn, y rhai a allant daro dychryn mewn pobl, in crogi uwch ben y Glynn ymma, ac y mae Angeu hefyd in lledu ei adenydd trosto ef in wastadol: Ac i fod in fir, y mae pob mymryn o honaw †iw arswydo, gan ei food in gwbl in *wrthyn ac in hagr.
Gwyr. Nyni a welsom Ddyffryn cyscod Angeu; canys ni a ddaethom o fewn ychydig iddo, ac ir enbydrwydd sydd yntho: Eithr trwy †ddamwain da, Nyni a edrychasom o'n blaen, ac a ganfuom y perygl cyn dyfod iddo, Psal. 23. 4. Psal. 107. 18. Y mae 'r ‖Glynn cyn dywylled a'r Pŷg: Nyni a welsom yno *Ellyllon a Dreigiau y pwll vffernol: Ac a glywson vdo a chwynofain dibaid yn dyfod o'r Dyffryn hwnnw, megis oddiwrth Ddynion yn gorwedd yn rhwym yno, mewn Heirn a thrueni annrhaethadwy. Ac y mae cymylau tew iawn, y rhai a allant daro dychryn mewn pobl, yn crogi vwch benn y Glynn ymma, ac y mae Angeu hefyd yn lledu ei adenydd trosto ef yn wastadol: Ac i fod yn fyrr, y mae pob mymryn o honaw †iw arswydo, gan ei fod e yn gwbl yn *wrthyn ac yn hagr.
Gwyr. Bydded hi 'n ford i tidy, ni ddewiswn ni mo honey in ford i ninny: Felly hwy a ymadawsant: A Christian a aeth *rhagddo, and in wastadol â'i Gleddyf noeth in ei law, rhag ofn i neb rythro arno.
Wedi hynny Mi a welais in fy mreuddwyd, ⟨p. 125⟩fod ffôs ddwfn jawn ar yr holl ystlys ddehau ir Dyffryn hwn, ac ir ffôs honey bu 'r Dâll in †tywys y Dall ym-mhob oes: Ac ynthi hi y darfu am y ddau mewn mod echrydus, Mat. 15. 14. A thrachefn, Weal ar yr ochr asswy yr oedd Cors beryglus jawn, je ir hon os syrthiai Gwr da, ni chai e un gwaelod called ynthi, iw draed sefyll arno. Ir Gors honno y syrthiodd y Brenin Dafydd unwaith; ac in ddiammeu fe ddarfuasai am dano ef yno, oni buasai ir hwn sydd Alluog ei dynnu ef ir Lann. Psal. 69 2. 14.
Yr oedd y llwybr hefyd in y Dyffryn hwn in gyfyng jawn, ac am hynny y bu hi in dra chaled ar Gristion in ill ymma; oblegit pan y ceisiai efe in y tywyllwch ochelyd y ffos ar y nail law, fe a fyddai 'n barod i syrthio drosodd ir *laid ar y law arall: A phan y ceisiai efe hefyd ymgadw rhag y laid, oni byddai fo in dra gofalus, efe a fyddai in barod jawn i syrthio ir ffos. Ac fall hyn yr oedd e'n mined ym-mlaen; ac mi a'i clywais ef yma in ochneidio in dost: Canys heblaw y perygl a grybwyllwyd am dano uchod, yr oedd y llwybr mor dywyll, fall na wyddai fo in fynych, pan y codai fo ei droed i fined ym-mlaen, ym mha ⟨p. 126⟩le, nac ar babeth y gosodei efe hi nessaf.
Heblaw hyn, yr oedd safn uffern ynghanol y Dyffryn hwn, ac yr oedd hi hefyd in agos jawn at fîn y ford; a phan y gwybu Cristion hynny, efe a ddywedodd, Pa beth a wnafi 'n awr? Ac yr oedd y fflam a'r mwg, a'r Gwrychion, ynghyd a lleisiau *irad ac erchyll in dyfod allan in dra mynych, ac in aml jawn oddi-yno. Ac oblegit nad allay Cristion á'i gleddyf wneuthur niweid ir pethau hyn, fall y gwnaethai o'r blaen i Apol-lion, efe a'i dododd e in ei wane; ac a gymmerodd Arf arall in ei law, a elwid, Pob rhyw weddi, Eph. 6. 18. Ac mi a'i clywn ef in gweddio, Attolwg Arglwydd gwared fy enaid, Psal. 116. 4. Ac er mined o honaw rhagddo in *llyn dross grin ennyd, etto yr oedd y fflam in ymgyrchu tuag atto ef in wastadol; Ae efe a glywai hefyd leisiau cywnfanus, a thrwst mawr yma a thraw, megis pettaisai rhai in nessau tuag atto, a hynny dross amryw filltiroedd: A'r olwg echrydus a'r lleisiau ofnadwy yma, a wnaeth iddo ofni, y cai ef ei †larpio in ddrylliau, neu ei sathru fall dom in yr heolydd.
Gwyr. Bydded hi 'n ffordd i tydi, ni ddewiswn ni mo honi yn ffordd i nyni: Felly hwy a ymadawsant: A Christion a aeth *rhagddo, ond yn wastadol â'i Gleddyf noeth yn ei law, rhag ofn i neb rythro arno.
Wedi hynny Mi a welais yn fy mreuddwyd, ⟨p. 125⟩fod ffôs ddwfn iawn ar yr holl ystlys ddehau ir Dyffryn hwn, ac ir ffôs hon y bu 'r Dâll yn †tywys y Dall ym-mhob oes: Ac ynthi hi y darfu am y ddau mewn modd echrydus, Mat. 15. 14. A thrachefn, Wele ar yr ochr asswy yr oedd Cors beryglus iawn, ie ir hon os syrthiai Gwr da, ni chai e vn gwaelod caled ynthi, iw draed sefyll arno. Ir Gors honno y syrthiodd y Brenin Dafydd vnwaith; ac yn ddiammeu fe ddarfuasai am dano ef yno, oni buasai ir hwn sydd Alluog ei dynnu ef ir Lann. Psal. 69 2. 14.
Yr oedd y llwybr hefyd yn y Dyffryn hwn yn gyfyng iawn, ac am hynny y bu hi yn dra chaled ar Gristion yn y lle ymma; oblegit pan y ceisiai efe yn y tywyllwch ochelyd y ffos ar y naill law, fe a fyddai 'n barod i syrthio drosodd ir *llaid ar y llaw arall: A phan y ceisiai efe hefyd ymgadw rhag y llaid, oni byddai fo yn dra gofalus, efe a fyddai yn barod iawn i syrthio ir ffos. Ac fal hyn yr oedd e'n myned ym-mlaen; ac mi a'i clywais ef yma yn ochneidio yn dost: Canys heblaw y perygl a grybwyllwyd am dano vchod, yr oedd y llwybr mor dywyll, fal na wyddai fo yn fynych, pan y codai fo ei droed i fyned ym-mlaen, ym mha ⟨p. 126⟩le, nac ar ba beth y gosodei efe hi nessaf.
Heblaw hyn, yr oedd safn vffern ynghanol y Dyffryn hwn, ac yr oedd hi hefyd yn agos iawn at fîn y ffordd; a phan y gwybu Cristion hynny, efe a ddywedodd, Pa beth a wnafi 'n awr? Ac yr oedd y fflam a'r mwg, a'r Gwrychion, ynghyd a lleisiau *irad ac erchyll yn dyfod allan yn dra mynych, ac yn aml iawn oddi-yno. Ac oblegit nad allai Cristion á'i gleddyf wneuthur niweid ir pethau hyn, fal y gwnaethai o'r blaen i Apol-lyon, efe a'i dododd e yn ei wain; ac a gymmerodd Arf arall yn ei law, a elwid, Pob rhyw weddi, Eph. 6. 18. Ac mi a'i clywn ef yn gweddio, Attolwg Arglwydd gwared fy enaid,
Ac wedi dyfod i Fan, lle y tybygasai efe, ei fod in clywed ⟨p. 127⟩bagad o ‖ellyllon in dyfod ym-mlaen iw gyfarfod ef, efe a safodd, ac a ddechrevodd feddwl, pa beth oedd oreu iddo wneuthur. Weithiau yr oedd in ei fryd ef i droi 'n ol; wedi hynny efe a ystyriodd, ei fod ef gwedi dyfod ynghylch hanner y ford trwy 'r Dyffryn; ac in ddiweddaf efe a feddyliodd ddarfod iddo eisus orchfygu lawyer o beryglon; ac y gallai yr *enbydrwydd o fined in ol fod in fwy o lawyer nag o fined ym-mlaen; ac ar hynny efe a ymrôdd i fined rhagddo. Eithr yr oedd yr ysprydion drwg in dyfod nes-nes, a phan y daethant o fewn ychydigyn o ford atto, efe a waeddodd â llêf uchel jawn, gan ddywedyd; Myfi a rodiaf in nerth yr Arglwydd Dduw; a chyda hynny hwy a droesant eu cefnau, ac ni ddaethant ym-mhellach.
Fe ddigwyddodd un peth i Gristion, nad allafi adel heibio heb ei adrodd. Mi a ddeliais sulw, ei food druan Gwr, trwy y gorthrymderau hyn, megis un in agos a gwallgofi, oblegit nid adwaenai efe mo'i leferydd ei hun; ac fall hyn y gwybum i hynny: Hwyn gyntaf ac y daeth ef drosodd †ynghyfeiryd safn y llyn, y sydd in llosci a thân a brwmstan, fe ddaeth un o'r ysprydion ⟨p. 128⟩drwg *y tu cefn iddo, ac a nessaodd atto in araf, ac a ‖hyrddodd lawyer o gableddau blin iw enaid ef, y rhai y dybygasai Cristion, may allan o'i gallon ei hun yr oeddent hwy in dyfod. A gwasgodd hyn arno ef in fwy nà dim arall, ar a ddigwyddodd iddo o'r blaen, self, i feddwl, iddo ef in awr gablu yr hwn, yr oedd efe in ei fawr garu in yr amser cynt: Etto yr oedd e 'n ystyried, pe gallasai efe beidio, ni wnaethasai fo mo hynny; and nid oedd gantho fe mo'r doethineb in awr, nac i gau ei glustiau, nac i *ddirnad o bale yr oedd y cableddau hynny in †deilliaw.
Wedi i Gristion ymdeithio ‖cryn ennyd in y cyflwr anghysurus hwn, efe a glywodd lyferydd rhyw wr, yr hwn oedd in mined o'i flaen ef, in dywedyd fall hyn, Pe rhodiwn ar hŷd glynn cyscod Angeu, nid ofnaf niwed, canys yr wit ti gyda mi. Psal. 23. 4. Ina efe a gymmerodd gallon a chyssur; a hynny o herwydd y rhesymmau a ganlynant.
In Gyntaf, Am ei fod ef in casclu oddiwrth hynny, fod rhai, ar a oeddynt in ofni Duw, in ymdeithio in y Dyffryn hwn in gystal ac efe i hun.
In Ail, Am ei food 'n deal, fod ⟨p. 129⟩Duw gyda hwynt (er ei bod nhwy mewn tywyllwch, a chyflwr anghyssurus tros yr amser presennol:)
Ac wedi dyfod i Fann, lle y tybygasai efe, ei fod yn clywed ⟨p. 127⟩bagad o ‖ellyllon yn dyfod ym-mlaen iw gyfarfod ef, efe a safodd, ac a ddechreuodd feddwl, pa beth oedd oreu iddo wneuthur. Weithiau yr oedd yn ei fryd ef i droi 'n ol; wedi hynny efe a ystyriodd, ei fod ef gwedi dyfod ynghylch hanner y ffordd trwy 'r Dyffryn; ac yn ddiweddaf efe a feddyliodd ddarfod iddo eisus orchfygu llawer o beryglon; ac y gallai yr *enbydrwydd o fyned yn ol fod yn fwy o lawer nag o fyned ym-mlaen; ac ar hynny efe a ymrôdd i fyned rhagddo. Eithr yr oedd yr ysprydion drwg yn dyfod nes-nes, a phan y daethant o fewn ychydigyn o ffordd atto, efe a waeddodd â llêf vchel iawn, gan ddywedyd; Myfi a rodiaf yn nerth yr Arglwydd Dduw; a chyda hynny hwy a droesant eu cefnau, ac ni ddaethant ym-mhellach.
Fe ddigwyddodd vn peth i Gristion, nad allafi adel heibio heb ei adrodd. Mi a ddeliais sulw, ei fod e druan Gwr, trwy y gorthrymderau hyn, megis vn yn agos a gwallgofi, oblegit nid adwaenai efe mo'i leferydd ei hun; ac fal hyn y gwybum i hynny: Hwyn gyntaf ac y daeth ef drosodd †ynghyfeiryd safn y llyn, y sydd yn llosci a thân a brwmstan, fe ddaeth vn o'r ysprydion ⟨p. 128⟩drwg *y tu cefn iddo, ac a nessaodd atto yn araf, ac a ‖hyrddodd lawer o gableddau blin iw enaid ef, y rhai y dybygasai Cristion, mai allan o'i galon ei hun yr oeddent hwy yn dyfod. A gwasgodd hyn arno ef yn fwy nà dim arall, ar a ddigwyddodd iddo o'r blaen, sef, i feddwl, iddo ef yn awr gablu yr hwn, yr oedd efe yn ei fawr garu yn yr amser cynt: Etto yr oedd e 'n ystyried, pe gallasai efe beidio, ni wnaethasai fo mo hynny; ond nid oedd gantho fe mo'r doethineb yn awr, nac i gau ei glustiau, nac i *ddirnad o ba le yr oedd y cableddau hynny yn †deilliaw.
Wedi i Gristion ymdeithio ‖cryn ennyd yn y cyflwr anghysurus hwn, efe a glywodd lyferydd rhyw wr, yr hwn oedd yn myned o'i flaen ef, yn dywedyd fal hyn, Pe rhodiwn ar hŷd glynn cyscod Angeu, nid ofnaf niwed, canys yr wyt ti gyda mi.
ac onid yw efe gyda minnau hefyd ebe Cristion, er nad wyfi in ei welled ef, o achos y rhwystrau sy ynglŷn wrth y Lle yma? Job 9. 11.
In Drydydd, Am ei fod in gobeithio (os gallai fo ei gorddiwes hwy) y cai e gyfeillion ym-mhen ennyd. Felly efe a aeth *rhagddo, ac a alwodd ar yr hwn oedd in mined o'i flaen ef; and ni wyddai hwnnw pa beth a attebai, am ei fod ynteu hefyd in tybied ei fod ef wrtho ei hun. A gwawriodd y Did ym mhen ychydig *gwedyn▪: Ina y dywedodd Cristion, Duw a drôdd gyscod Angeu in foreu-did. Am. 5. 8.
A phan ddaeth y Borau, efe a edrychodd in ei ol; eithr nid o chwant dychwelyd, and i welled wrth liw Did y peryglon yr aethai efe trwyddynt in y tywyllwch: Ac weal fo a ganfu 'n eglurach y ffôs oedd ar y nail law, a'r Gors oedd ar y law arall; ac hefyd gyfynged oedd y ford, yr hon sydd in arwain rhyngthynt trwy 'r Dyffryn: Efe a welodd hefyd in awr yr ysprydion drwg a dreigiau 'r pwll di-waelod, eithr oll o hirbell; canys ni ddevent hwy 'n agos gwedi ir Did wawrio; etto hwy a amlygwydd iddo ⟨p. 130⟩ef, in ol yr hyn a scrifennwyd, Duw sy'n datcuddio pethau dyfnion allan o dywyllwch, ac in dwyn cyscod Angeu allan i oleuni. Job 12. 22.
In awr yr oedd in hôff gan Gristion gael o honaw ei waredu oddiwrth holl beryglon ei ford *anial; y rhai peryglon, er ei fod in eu hofni in fwy o'r blaen, etto yr oedd efe in eu gweled hwy in eglurach in awr, am fod goleuni y Did in eu gwneuthur hwy in amlwg iddo. Ac ynghylch y pride hyn y codasai yr Haul; ac yr oedd hynny in drugaredd arall i Gristion: Canys rhaid i chwi wybod, may er body rhan gyntaf o Ddyffryn cyscod Angeu in enbyd; etto yr oedd yr ail rhan, ir hon yr oedd efe in mined in awr (pettai bossibl) in enbeittach o lawyer; canys o'r man yr oedd efe in sefyll arno †yr-wan, hid at gwrr eithaf y dyffryn, yr oedd yr holl ford cyn llawned (mewn rhyw leoedd) o faglau, o gynllwynion i dwyllo, ac o rwydau (ac mewn lleoedd eraill) cyn llawned o Byllau a thyllau dyfnion, ac o fannau in pwyso tuag i wared, mal ped fuasai hi in dywyll in awr, megis yr oedd hi pan y dearth e y rhan gyntaf o'r ford, pettaisai gantho fill o Eneidiau (ing-olwg rheswm) fo'i collasai ⟨p. 131⟩nhwy cymmain un. And yr oedd yr Haul (megis y dywedais i) in awr in codi: Ina y dywedodd Cristion, Duw a wnaeth iw oleuni lewyrchu ar fy mhen, wrth oleuni yr hwn yr aethym trwy dywyllwch, Job 29. 3. Ac wrth y goleuni hwn y daeth efe i gwrr eithaf y Dyffryn.
ac onid yw efe gyda minnau hefyd ebe Cristion, er nad wyfi yn ei weled ef, o achos y rhwystrau sy ynglŷn wrth y Lle yma? Job 9. 11.
Yn Drydydd, Am ei fod yn gobeithio (os gallai fo ei gorddiwes hwy) y cai e gyfeillion ym-mhen ennyd. Felly efe a aeth *rhagddo, ac a alwodd ar yr hwn oedd yn myned o'i flaen ef; ond ni wyddai hwnnw pa beth a attebai, am ei fod ynteu hefyd yn tybied ei fod ef wrtho ei hun. A gwawriodd y Dydd ym mhen ychydig *gwedyn▪: Yna y dywedodd Cristion, Duw a drôdd gyscod Angeu yn foreu-ddydd. Am. 5. 8.
A phan ddaeth y Borau, efe a edrychodd yn ei ol; eithr nid o chwant dychwelyd, ond i weled wrth liw Ddydd y peryglon yr aethai efe trwyddynt yn y tywyllwch: Ac wele fo a ganfu 'n eglurach y ffôs oedd ar y naill law, a'r Gors oedd ar y llaw arall; ac hefyd gyfynged oedd y ffordd, yr hon sydd yn arwain rhyngthynt trwy 'r Dyffryn: Efe a welodd hefyd yn awr yr ysprydion drwg a dreigiau 'r pwll di-waelod, eithr oll o hirbell; canys ni ddeuent hwy 'n agos gwedi ir Dydd wawrio; etto hwy a amlygwydd iddo ⟨p. 130⟩ef, yn ol yr hyn a scrifennwyd, Duw sy'n datcuddio pethau dyfnion allan o dywyllwch, ac yn dwyn cyscod Angeu allan i oleuni. Job 12. 22.
Yn awr yr oedd yn hôff gan Gristion gael o honaw ei waredu oddiwrth holl beryglon ei ffordd *anial; y rhai peryglon, er ei fod yn eu hofni yn fwy o'r blaen, etto yr oedd efe yn eu gweled hwy yn eglurach yn awr, am fod goleuni y Dydd yn eu gwneuthur hwy yn amlwg iddo. Ac ynghylch y pryd hyn y codasai yr Haul; ac yr oedd hynny yn drugaredd arall i Gristion: Canys rhaid i chwi wybod, mai er bod y rhan gyntaf o Ddyffryn cyscod Angeu yn enbyd; etto yr oedd yr ail rhan, ir hon yr oedd efe yn myned yn awr (pettai bossibl) yn enbeittach o lawer; canys o'r man yr oedd efe yn sefyll arno †yr-wan, hyd at gwrr eithaf y dyffryn, yr oedd yr holl ffordd cyn llawned (mewn rhyw leoedd) o faglau, o gynllwynion i dwyllo, ac o rwydau (ac mewn lleoedd eraill) cyn llawned o Byllau a thyllau dyfnion, ac o fannau yn pwyso tuag i wared, mal ped fuasai hi yn dywyll yn awr, megis yr oedd hi pan y da•th e y rhan gyntaf o'r ffordd, pettaisai gantho fil o Eneidiau (yng-olwg rheswm) fo'i collasai
Wedi hynny mi a welais in fy mreuddwyd, ac weal in y man eithaf o'r Dyffryn ymma, yr oedd Gwaed, Escyrn, Lludw, ac aelodau cyrph rhyw Ddynion, je Pererinion (y rhai a aethant y ford ymma gynt) in gorwedd ar wyneb y ddaiar: A thra yr oeddwn i in meddwl pa beth a allay fod yr achos o hyn, myfi a ganfum ogof ychydig o'm blaen, lle y buasai Dau Gawr in trigo in yr hên amser, trwy awdurdod a chreulondeb pa ray, y rhoddwyd y Dynion hynny i farwolaeth boenfawr. Eithr Cristion a aeth heibio ir lle hwn heb fawr o berygl, yr hyn a fu in led-riffed gennifi: Eithr myfi a wybum wedi hynny, fod un o'r Cewri, self, *Pagan wedi marw er ‖is talm: Ac am y llall, self, Mâb y golledigaeth, er ei fod ef etto 'n fyw, y mae efe er hynny, o achos ei henaint, a'r amryw friwiau diriaid, y gafodd efe o bryd i bryd, mor †gymhercyn, ⟨p. 132⟩ac mor anystwyth in ei gymmhalau, fall na ddichon efe yr awr on wneuthur nemmawr gydag eistedd ing-enau ei ogof, gan chwrnu ar y Pererinion a syddo in mined heibio, a chnoi ei ewinedd, am nad yw •f in gallu dyfod attynt hwy, 2 Thess. 2. 3.
Ina mi a welwn Gristion in mined ar hid ei ford; etto wrth ganfod yr hèn wr oedd in eistedd ing-enau 'r Ogof, Ni wyddai fo pa beth i dybied, in enwedig am ei fod in llefaru wrtho (er na alley ddyfod ar ei ol ef) gan ddywedyd, Ni pheidiwch chwi bight, ac ni wellewchi, hid oni loscir *rhagor o honech: Eithr efe a dawodd a son, ac a edrychodd arno ef ag wynebpryd gwrol; ac felly efe a aeth heibio, ac ni chafodd ddim niwed oddiwrtho. Ina y canodd Cristion fall hyn,
Ni all•f ddywedyd lay o'm genau,
Nad cryn-fyd o ryfeddodau,
†Oedd fy achub, a'm gwaredu,
Trwy r gofydiau a'm cyfarfu.
Tra fùm in y Dyffryn ymma▪*Trwch dywyllwch o'r enbeitta,
Diawlaid, Uffern, Pechod †gwrthyn,
A'm cylchynnai bob *mynydyn.
Pyllau, Rhwydau a Chroglathau,
Oedd in lawn ‖o-bob-tu 'm llwybrau;
⟨p. 133⟩Is truan *mulaidd! fe allasyd,
Dal a maglu f'enaid hefyd.
O! bendigaid bight heb derfyn,
A fo 'r law a'm cadwodd rhagddyn:
A chan fy môd in fyw yr awr 'on,
Bid ir Jesus †wisco 'r Goron.
Ac fall yr oedd Cristion in mined *•hagddo, efe a ddaeth i escynfa fechan; yr hon a godasid ir diben hyn, fall y galley Bererinion ganfod o'i blaen; a wedi dyfod i fynu yno, ac edrych rhagddo, efe a ganfu Ffyddlon o'i flaen ef ar ei daith. Ina Cristion a waeddodd â llêf uchel, Hai, Hai, Hai-how, aroswch, a myfi a fyddaf Gydymaith i chwi.
Wedi hynny mi a welais yn fy mreuddwyd, ac wele yn y mann eithaf o'r Dyffryn ymma, yr oedd Gwaed, Escyrn, Lludw, ac aelodau cyrph rhyw Ddynion, ie Pererinion (y rhai a aethant y ffordd ymma gynt) yn gorwedd ar wyneb y ddaiar: A thra yr oeddwn i yn meddwl pa beth a allai fod yr achos o hyn, myfi a ganfum ogof ychydig o'm blaen, lle y buasai Dau Gawr yn trigo yn yr hên amser, trwy awdurdod a chreulondeb pa rai, y rhoddwyd y Dynion hynny i farwolaeth boenfawr. Eithr Cristion a aeth heibio ir lle hwn heb fawr o berygl, yr hyn a fu yn lled-ryfedd gennifi: Eithr myfi a wybum wedi hynny, fod vn o'r Cewri, sef, *Pagan wedi marw er ‖ys talm: Ac am y llall, sef, Mâb y golledigaeth, er ei fod ef etto 'n fyw, y mae efe er hynny, o achos ei henaint, a'r amryw friwiau diriaid, y gafodd efe o bryd i bryd, mor †gymhercyn, ⟨p. 132⟩ac mor anystwyth yn ei gymmhalau, fal na ddichon efe yr awr on wneuthur nemmawr gydag eistedd yng-enau ei ogof, gan chwrnu ar y Pererinion a syddo yn myned heibio, a chnoi ei ewinedd, am nad yw •f yn gallu dyfod attynt hwy, 2 Thess. 2. 3.
Yna mi a welwn Gristion yn myned ar hyd ei ffordd; etto wrth ganfod yr hèn wr oedd yn eistedd yng-enau 'r Ogof, Ni wyddai fo pa beth i dybied, yn enwedig am ei fod yn llefaru wrtho (er na allei ddyfod ar ei ol ef) gan ddywedyd, Ni pheidiwch chwi byth, ac ni wellewchi, hyd oni loscir *rhagor o honech: Eithr efe a dawodd a son, ac a edrychodd arno ef ag wynebpryd gwrol; ac felly efe a aeth heibio, ac ni chafodd ddim niwed oddiwrtho. Yna y canodd Cristion fal hyn,
Ni all•f ddywedyd llai o'm genau,
Nad cryn-fyd o ryfeddodau,
†Oedd fy achub, a'm gwaredu,
Trwy r gofydiau a'm cyfarfu.
Tra fùm yn y Dyffryn ymma▪*Trwch dywyllwch o'r enbeitta,
Diawlaid, Vffern, Pechod †gwrthyn,
A'm cylchynnai bob
*Un nad yw in proffessu y grefydd gristian-ogawl.Vn nad yw yn proffessu y grefydd gristian-ogawl.
Ar hynny Ffyddlon a edrychodd in ei ol, a gwaeddodd Cristion arno ef drachefn, gan ddywedyd, Aroswch, Aroswch, hid oni ddelwyf i fynu attoch: And Ffyddlon a attebodd, Na wnaf, yr wyfi 'n rhedeg am fy mywyd, ac y mae Dialydd y gwaed in fy nilyn i. A Christian a gyffrowyd ychydig ar hyn; a chan *ymegnio â'i holl nerth, efe a oddiweddodd Ffyddlon in ebrwydd, ac a redodd hefyd in gynt nag ef, felly yr olaf a fu flaenaf. Ina y chwarddodd Cristion in wag-ogoneddgar, oblegid iddo gael y blaen ar ei Frawd: Eithr heb wilio 'n dda ar ei draed, efe a dramcwyddodd in ddisymmwth ⟨p. 134⟩ac a syrthiodd, ac nis galley gyfodi drachefn, hid oni ddaeth Ffyddlon i fynu iw gynnorthwyo ef.
Ina mi a'u gwelwn hwy 'n mined ynghyd in garedig jawn, gan ymddiddan in hyfryd a'i gilydd am yr holl bethau, a ddigwyddasai iddynt in eu Pererindod: A Christian a ddechrevodd in *llyn.
Ar hynny Ffyddlon a edrychodd yn ei ol, a gwaeddodd Cristion arno ef drachefn, gan ddywedyd, Aroswch, Aroswch, hyd oni ddelwyf i fynu attoch: Ond Ffyddlon a attebodd, Na wnaf, yr wyfi 'n rhedeg am fy mywyd, ac y mae Dialydd y gwaed yn fy nilyn i. A Christion a gyffrowyd ychydig ar hyn; a chan *ymegnio â'i holl nerth, efe a oddiweddodd Ffyddlon yn ebrwydd, ac a redodd hefyd yn gynt nag ef, felly yr olaf a fu flaenaf. Yna y chwarddodd Cristion yn wag-ogoneddgar, oblegid iddo gael y blaen ar ei Frawd: Eithr heb wilio 'n dda ar ei draed, efe a dramcwyddodd yn ddisymmwth ⟨p. 134⟩ac a syrthiodd, ac nis gallei gyfodi drachefn, hyd oni ddaeth Ffyddlon i fynu iw gynnorthwyo ef.
Yna mi a'u gwelwn hwy 'n myned ynghyd yn garedig iawn, gan ymddiddan yn hyfryd a'i gilydd am yr holl bethau, a ddigwyddasai iddynt yn eu Pererindod: A Christion a ddechreuodd yn *llyn.
Cris. Fy anwyl Frawd Ffyddlon, y mae 'n llawen gennif, i mi 'ch goddiweddyd chwi, ac fod Duw wedi gydtymheru ein Hysprydoedd ni in y faith fodd, fall y gallom rodio ynghyd megis Cymdeithion, in y llwybr yma yr hwn sydd mor hyfryd.
Fyddlon, Gyfaill anwyl, myfi a obeithiais gael eich cymdeithas chwi o'n tref ni o hŷd; eithr chychwi a gawsoch y blaen arnafi; ac am hynny fe orfu i mi ddyfod hid ymma wrthif fy hunan.
Cris. Fy anwyl Frawd Ffyddlon, y mae 'n llawen gennif, i mi 'ch goddiweddyd chwi, ac fod Duw wedi gydtymheru ein Hysprydoedd ni yn y fath fodd, fal y gallom rodio ynghyd megis Cymdeithion, yn y llwybr yma yr hwn sydd mor hyfryd.
Fyddlon, Gyfaill anwyl, myfi a obeithiais gael eich cymdeithas chwi o'n tref ni o hŷd; eithr chychwi a gawsoch y blaen arnafi; ac am hynny fe orfu i mi ddyfod hyd ymma wrthif fy hunan.
•
an illegible letter
〈…〉
illegible words
〈non-Latin alphabet〉
Greek or Hebrew the transcribers did not key
▪
illegible punctuation
⟨p. 12⟩
a page break in the printed book
ddail Pren y Bywyd: A Christion a'u cymmerodd, ac a'u rhoddodd wrth y clwyfau, a gawsai fo yn yr ymladdfa; ac efe a iachawyd yn ebrwydd, Dat. 22. 2. Ac efe a eisteddodd y no hefyd, i fwyta Bara, ac i yfed o'r Gostrel, a roddasid iddo ychydig o'r blaen: Felly wedi ymadfywio, efe a ymdaclodd i fyned ymmlaen, gan ddwyn ei Gleddyf noeth yn ei Law; canys eb efe, ni wn i nad oes rhyw Elyn arall ger llaw: Eithr ni ruthrodd Apol-lyon mwyach arno, trwy 'r holl Ddyffryn yma.
Yn awr
ynghwrr y Dyffryn hwn, yr oedd Dyffryn arall a elwid Dyffryn Cyscod Angau, ac yr oedd yn rhaid i Gristion fyned trwyddo, am fod y ffordd ir Ddinas nefol yn myned trwy ei ganol ef. Eithr Lle anghyfanedd
⟨p. 123⟩
iawn ydyw 'r Lle hwn, megis yr Anialwch yr aeth yr Israeliaid gynt trwyddo, Jer. 2. 6. Yn awr hi a fu gwaeth ar Gristion yn y dyffryn yma nag yn ei ymdrech ag Apol-lyon.
Yna mi a welwn, wedi i Gristion ddyfod i Gyffiniau Dyffryn Cyscod Angeu, ddau wr yn cyfarfod ag ef, Meibion ir rhai a roesant anglod gynt am wlâd Canaan, yn bryssio i fyned yn ôl, Num. 13. 32. wrth y rhai y llefarodd Cristion fal hyn.
llyn dros gryn ennyd, etto yr oedd y fflam yn ymgyrchu tuag atto ef yn wastadol; Ae efe a glywai hefyd leisiau cywnfanus, a thrwst mawr yma a thraw, megis pettaisai rhai yn nessau tuag atto, a hynny dros amryw filltiroedd: A'r olwg echrydus a'r lleisiau ofnadwy yma, a wnaeth iddo ofni, y cai ef ei
. Yna efe a gymmerodd galon a chyssur; a hynny o herwydd y rhesymmau a ganlynant.
Yn Gyntaf, Am ei fod ef yn casclu oddiwrth hynny, fod rhai, ar a oeddynt yn ofni Duw, yn ymdeithio yn y Dyffryn hwn yn gystal ac efe i hun.
Yn Ail, Am ei fod e 'n deall, fod
⟨p. 129⟩
Duw gyda hwynt (er ei bod nhwy mewn tywyllwch, a chyflwr anghyssurus tros yr amser presennol:)
⟨p. 131⟩
nhwy cymmain vn. Ond yr oedd yr Haul (megis y dywedais i) yn awr yn codi: Yna y dywedodd Cristion, Duw a wnaeth iw oleuni lewyrchu ar fy mhen, wrth oleuni yr hwn yr aethym trwy dywyllwch, Job 29. 3. Ac wrth y goleuni hwn y daeth efe i gwrr eithaf y Dyffryn.
mulaidd! fe allasyd,
Dal a maglu f'enaid hefyd.
O! bendigaid byth heb derfyn,
A fo 'r llaw a'm cadwodd rhagddyn:
A chan fy môd yn fyw yr awr 'on,
Bid ir Iesu
•hagddo, efe a ddaeth i escynfa fechan; yr hon a godasid ir diben hyn, fal y gallei Bererinion ganfod o'i blaen; a wedi dyfod i fynu yno, ac edrych rhagddo, efe a ganfu Ffyddlon o'i flaen ef ar ei daith. Yna Cristion a waeddodd â llêf vchel, Hai, Hai, Hai-how, aroswch, a myfi a fyddaf Gydymaith i chwi.