Filter authors and titles

Dad seiniad meibion y daran self ail-printiad o lyfr Escob Juel a elwir deffyniad…Dad seiniad meibion y daran sef ail-printiad o lyfr Escob Juel a elwir deffyniad…John Jewel, 1671

RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, in damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Evangel Christ ir Cembru oll, in enwedic i bop map eneid din o vewn ey Escopawt.RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, yn damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Euangel Christ ir Cembru oll, yn enwedic i bop map eneid dyn o vewn ey Escopawt.

pp. 209–25033 passages

Modern spelling is a reading aid: the words are the author’s, only the spelling is modernized. Original shows the page as printed, with the transcription marks.

:238p. 209

RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, in damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Evangel Christ ir Cembru oll, in enwedic i bop map eneid din o vewn ey Escopawt.

RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, yn damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Euangel Christ ir Cembru oll, yn enwedic i bop map eneid dyn o vewn ey Escopawt.

:239p. 209–211

IN gymeint am bot i in gwybot in yspys lle ny weleis am llygait, vot pop gwlat o Ruvein yd yma megis Germania vawr, a'r Almaen, Polonia, Lloegr a' Phrydyn, Ffrainc, Llydaw Llychlyn, Iwerddon, a' rrei wrth glun y gelyn in yr Ital a'r Yspaen, je ac mewn ynysoedd, gorwledydd, artaloedd a' broedd eraill, in awyddus ac a mawr groeso in derbyn gair Dyw drwy ail ulodevat Evangel ein Arglwydd Jesus Christ, y mae in dra salw genyf dy welet ti wlat Cembru, a vu ryw amser gyntaf, yr owrhon in divot in olaf ynghyf•yw ardderchawc oruuchafieth a hynn: deffro dithe bellach Gymbro glan, uy annwyl, am caredic ⟨p. 210⟩urawt ynghrist Jesus: paid ath ddigenedlu, paid ath ddifrawy, paid ac edrych ir llawr, tremia y uyny tu ar lle ith hanyw: na chwanega mwy om dolur, cadw ith cof a ddywait ath wir gar: ystyria sy tan dy law, cowleidia, ac erbyn attat yr anrheg nefol a ddanfonawdd trugaredd yr Arglwydd yt heddiw. Coffa 'r hen amser, ymofyn ath henafiait, chwilia'r 'storiay, ti a fuost gynt anrhydeddus, ac uchel dy fraint. Ni wna vi son am urddas, parch, ac anrhydedd bydol yr hen Brytaniait: tewi a wnaf am y gwrolaeth, dewrder, buddugolaythay, ac anturiaythae y Cymru gynt, mi a'ollynga heibio y amryw gylfyddyday hwynt, synwyr, disc, doythineb, ar athrylith ragorawl (cyd bay canmoladwy hyn oll, a'digon o profedigaeth rhagorfraint, ac uchelder ymysc pa nasiwn bynac i ceffit hwynt) ac ny bydday anhawdd i mi roi trosof audurdot o hen lyfray cofion, ac ystoriay dilys, i gadarnhau a'gwirhau, fod y cyneddfay ar rhinwedday hynny oll in amlach, ac in helethach ar y Brytaniait in yr hen amser nac ar nasiwn ac ydoedd yw cymdogaeth oy amgylch. Eithr nid ymyrhafi ar ddim or hain. Dwyn cof a ⟨p. 211⟩

Dad seiniad meibion y daran self ail-printiad o lyfr Escob Juel a elwir deffyniad…Dad seiniad meibion y daran sef ail-printiad o lyfr Escob Juel a elwir deffyniad…John Jewel, 1671

RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, in damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Evangel Christ ir Cembru oll, in enwedic i bop map eneid din o vewn ey Escopawt.RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, yn damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Euangel Christ ir Cembru oll, yn enwedic i bop map eneid dyn o vewn ey Escopawt.

pp. 209–25033 passages

Modern spelling is a reading aid: the words are the author’s, only the spelling is modernized. Original shows the page as printed, with the transcription marks.

:238p. 209

RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, in damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Evangel Christ ir Cembru oll, in enwedic i bop map eneid din o vewn ey Escopawt.

RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, yn damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Euangel Christ ir Cembru oll, yn enwedic i bop map eneid dyn o vewn ey Escopawt.

:239p. 209–211

YN gymeint am bot i yn gwybot yn yspys lle ny weleis am llygait, vot pop gwlat o Ruuein yd yma megis Germania vawr, a'r Almaen, Polonia, Lloegr a' Phrydyn, Ffrainc, Llydaw Llychlyn, Iwerddon, a' rrei wrth glun y gelyn yn yr Ital a'r Yspaen, ie ac mewn ynysoedd, gorwledydd, artaloedd a' broedd eraill, yn awyddus ac a mawr groeso yn derbyn gair Dyw drwy ail vlodeuat Euangel ein Arglwydd Jesu Christ, y mae yn dra salw genyf dy welet ti wlat Cembru, a vu ryw amser gyntaf, yr owrhon yn dyvot yn olaf ynghyf•yw ardderchawc oruuchafieth a hynn: deffro dithe bellach Gymbro glan, vy annwyl, am caredic ⟨p. 210⟩vrawt ynghrist Jesu: paid ath ddigenedlu, paid ath ddifrawy, paid ac edrych ir llawr, tremia y vyny tu ar lle ith hanyw: na chwanega mwy om dolur, cadw ith cof a ddywait ath wir gar: ystyria sy tan dy law, cowleidia, ac erbyn attat yr anrheg nefol a ddanfonawdd trugaredd yr Arglwydd yt heddiw. Coffa 'r hen amser, ymofyn ath henafiait, chwilia'r 'storiay, ti a fuost gynt anrhydeddus, ac vchel dy fraint. Ni wna vi son am vrddas, parch, ac anrhydedd bydol yr hen Brytaniait: tewi a wnaf am y gwrolaeth, dewrder, buddugolaythay, ac anturiaythae y Cymru gynt, mi a'ollynga heibio y amryw gylfyddyday hwynt, synwyr, dysc, doythineb, ar athrylith ragorawl (cyd bai canmoladwy hyn oll, a'digon o profedigaeth rhagorfraint, ac vchelder ymysc pa nasiwn bynac i ceffit hwynt) ac ny bydday anhawdd i mi roi trosof audurdot o hen lyfray cofion, ac ystoriay dilys, i gadarnhau a'gwirhau, fod y cyneddfay ar rhinwedday hynny oll yn amlach, ac yn helethach ar y Brytaniait yn yr hen amser nac ar nasiwn ac ydoedd yw cymdogaeth oy amgylch. Eithr nid ymyrhafi ar ddim or hain. Dwyn cof a ⟨p. 211⟩wnaf am vn rhinwedd ragorawl a gydbwysa y rhei vchod oll, ath harddai gynt, ac a rodday yt ragorfraint a goruchelder, sef crefydd dilwgr, crysty nogaeth bur, a ffydd ffrwythlon ddiofer. Canys dowait Sabellius historiawr ddarvot i ynys Prydain dderbyn ffydd Christ yn gyntaf vn or oll ynysoedd, ac nid heb achos: o blegit yn y ddecset flwydyn ar vgain ar ol derchafiad Christ i doeth ir deyrnas hon y Senadur anrhydeddus Joseph o Aramathya discybl Christ ac eraill discyblon crystynogaidd dyscedic gidac ef: y gwyr hynn megis ac i derbyniasont wy'r ffydd a'r crefydd ar crystynogaeth can Christ i hun, ay Apostolion, felly y pregethasont, ac i dyscasant yn y teyrnas honn.

:240p. 211–213

Nit bychan y goruchafiaeth hynn, cael cenadwyr dyscedic ffyddlon i'osot sail a'dechrevad sprydol edeiladaeth ffydd Christ ym-plith pobyl. Y cynnyrch hwn a ffrwythawdd ac a chwanegawdd rhyd y teyrnas •on o did i did, ac o flwyddyn bigilydd, eithr heb i gadarnhau ti wy gymeriad cyffredinawl a' chyfraith y teyrnas hid in amser Less vap Coel, rhwn a eilw y Lladinwyr Lucius, hwn a teyrnasai pan oedd oed ⟨p. 212⟩Christ 180.¹ Amryw 'storiau a ddoydant i Lucius in i amser ef in gynta dderbyn ffydd Christ ir deyrnas, a danfon^* ^*rei i Rufain at Eleutherius Escop y no, i ddisyfu cenadwyr i roi Bedydd ac i osoty Crystynogaeth. A dyfot Faganus a' Damiamus a' bedyddio y Brenin a' gosot y Crystynogaeth in yr oll teyrnas. Peth or story honey ddichin fod in wir, self danfon or Brenin i Rufain eithr nid am not oedd Crystynogaeth in y deyrnas, and herwydd mwy o sicrwydd wrth i chael in gytun a chrefydd Rufain, rhon oedd enwog a mawr y audurdot. (ac nit heb achos) canys jach a' Chrystynogaidd ydoed crefydd a dysceidieth Rufain in hyny o amser, heb chwaith lawyer o chwynn dychymmig din in tyfu etto y mysc gwenith gair Duw. Hyn hefyd allay fod in wir cymryt or brenin Lucius bedydd can y cenaday hynny, a' thrwy gyngor yr hein troy eisteddfay yr Archfflaminiait, a'r fflaminiait paganaidd, i fod eisteddfay Archescopion ac escopion chrystynogaidd. Ac yno cynyscauddu or Brenin in gynta yr Eglwysi ac amryw fowyt, braint, ac anrhydedd bydol, a' gosot reoledigaythay a' threfn ar wasnaythu Christ trwy nerth cyfraith ac awturtot ⟨p. 213⟩Breninol. Hyn i gyt nit amheva i fod in wir o'storia Less vap Coel. Eithr troy o Faganus a Damianus yr oll teyrnas mewn byr amser megis i dowait yr hystoria, a' hynny in ddianot, ddirwystyr, ddiwrthwyneb, od oeddent paganiait or blaen heb wybot oddiwrth Christ, nit mor hawdd i gredu. Canys cyd bei ffydd Christ rhodd Duw, er hyny o wrandaw gair Duw i tiff trwy waith'yr Yspryt glan, trwy fawr boen, a' gwastadawl ddiwdrwydd y gwyr llen, y peryglorion, ar eglwyswyr: ac nid gwaith undid unnos, yw enill teyrnas vaith poblog i ffydd Christ. (Yr hynn mwia a allesont apostolion Christ, pa wlad bynac i delent, oedd 'osot sail a' chynnyrch crefydd Christ, rhwn mewn espe•t o amser a helethai ac ae ar let tros wyneb yr oll teyrnasoedd a'r gwledydd.)

Nit bychan y goruchafiaeth hynn, cael cenadwyr dyscedic ffyddlon i'osot sail a'dechreuad sprydol edeiladaeth ffydd Christ ym-plith pobyl. Y cynnyrch hwn a ffrwythawdd ac a chwanegawdd rhyd y teyrnas •on o ddydd i ddydd, ac o flwyddyn bigilydd, eithr heb i gadarnhau ti wy gymeriad cyffredinawl a' chyfraith y teyrnas hyd yn amser Lles vap Coel, rhwn a eilw y Lladinwyr Lucius, hwn a teyrnasai pan oedd oed ⟨p. 212⟩Christ 180.¹ Amryw 'storiau a ddoydant i Lucius yn i amser ef yn gynta dderbyn ffydd Christ ir deyrnas, a danfon^* ^*rei i Rufain at Eleutherius Escop y no, i ddisyfu cenadwyr i roi Bedydd ac i osoty Crystynogaeth. A dyfot Faganus a' Damiamus a' bedyddio y Brenin a' gosot y Crystynogaeth yn yr oll teyrnas. Peth or stori hon y ddichin fod yn wir, sef danfon or Brenin i Rufain eithr nid am nat oedd Crystynogaeth yn y deyrnas, ond herwydd mwy o sicrwydd wrth i chael yn gytun a chrefydd Rufain, rhon oedd enwog a mawr y audurdot. (ac nit heb achos) canys iach a' Chrystynogaidd ydoed crefydd a dysceidieth Rufain yn hyny o amser, heb chwaith llawer o chwynn dychymmig dyn yn tyfu etto y mysc gwenith gair Duw. Hyn hefyd allay fod yn wir cymryt or brenin Lucius bedydd can y cenaday hynny, a' thrwy gyngor yr hein troi eisteddfay yr Archfflaminiait, a'r fflaminiait paganaidd, i fod eisteddfay Archescopion ac escopion chrystynogaidd. Ac yno cynyscauddu or Brenin yn gynta yr Eglwysi ac amryw fowyt, braint, ac anrhydedd bydol, a' gosot reoledigaythay a' threfn ar wasnaythu Christ trwy nerth cyfraith ac awturtot ⟨p. 213⟩Breninol. Hyn i gyt nit amheua i fod yn wir o'storia Lles vap Coel. Eithr troi o Faganus a Damianus yr oll teyrnas mewn byr amser megis i dowait yr hystoria, a' hynny yn ddianot, ddirwystyr, ddiwrthwyneb, od oeddent paganiait or blaen heb wybot oddiwrth Christ, nit mor hawdd i gredu. Canys cyd bei ffydd Christ rhodd Duw, er hyny o wrandaw gair Duw i tyf trwy waith'yr Yspryt glan, trwy fawr boen, a' gwastadawl ddiwdrwydd y gwyr llen, y peryglorion, ar eglwyswyr: ac nid gwaith vndydd vnnos, yw enill teyrnas vaith poblog i ffydd Christ. (Yr hynn mwia a allesont apostolion Christ, pa wlad bynac i delent, oedd 'osot sail a' chynnyrch crefydd Christ, rhwn mewn espe•t o amser a helethai ac ae ar llet tros wyneb yr oll teyrnasoedd a'r gwledydd.)

1Clxxx.
*Eluan. Meduin.
*Fagan Damian.

:241p. 213–215

Ac eto ir hynn cyd bo achos i ammau lawyer o'stori Lucius, am hyn i dim ni in y geisio in bennaf in y rhysymmay hynn, ni ddawr pan or 'storiay uchot a grettoch: cans ymhob un yddym in gwelet cael or Brytaniait Crefydd Christ un ddilwgr ac in perffaith. Canys (m•l i doydais uchot) •ach ydoedd dysceidiaeth Rufain ar hynny o amser, a' chytun ar scrythyr ⟨p. 214⟩'lan, ac Evangel Christ. Am hynny, gwir grefydd Christ, a gair Duw a hardday y Brytani•it gynt, ac a ddygay uddynt ragorfraint a goruchelder. Ac os ammay neb f•d hynn o rinwedd ar wir grefydd Christ a' gair Duw: mi a atteba iddo trwy audurtot yr yscrythr 'lan.¹ Mal hynn i dowaid Moses wrth plant Israel, Welwch mi a ddiscais i chwi ddeddfay a' Chryfreithau megis i gorchmynawd Duw i minay, mal i bo i chwi i cadw hwynt in y tir i ddych in mynet yw'orescyn. Cedwch hwynt am hynn a gwnewch. Canys hynn yw ych doythineb ach dial yngolwc y pobloedd gan glowet am y deddfay hynn oll, ac a ddoydant, Y bobl yma sydd unic synhwyrol, a' dyallas, a chen•tlaeth fawr. Canys pa nasiwn sy cym cint a rhain i daw y dywiae cyn agoset attunt, ac i may yr Arglwydd eyn Duw ni in agos atom ymbob peth ar i galwom attaw amdano. A' pha nasiwn sy cymaint, a bod iddi ddeddfay a chyfreithay cyn gyfiawnet ac ydynt yr oll gyfreithay hynn i ddwy in i gosot gaer dy fron di heddiw? In y geiriae hyn y mae 'n hawdd gwelet pa ragorfraint a goruchelder a ddwg cyfraith Dduw ir cenetl•ethay derbynio, ac ai catwo. Y Brytaniait a dderbyniasont attunt gyfraith Dduw, gwir crefydd ⟨p. 215⟩Christ, a'r Efengel fendigedic, a' hynny in cyfagos at amser Christ ay Apostolion ymlaen yr ynysoedd oll, ac ae cadwasont in bur ac in ddilwgr in her o amser in •lew ac in ffynnedic. Canys cyd byddai terfysc drablin ac ymlit creulon ar y Chrystynogion in amser Dioclesianus yr Emerodr, rhwn a gymhellodd lawyer Christian ymhob gwlad i wadu'r Chrystynogaeth. Ir gallu or Emerodr trwy waith i gaptayn Maximianus Herculeus wneuthyr lawyer or Brytaniait in verthyron in gweryl Christ, a' distrowio 'r eglwyss, a' llosci'r Biblae: ni allodd ef ir hynny na diffoddi na gwyraw i ffydd hwy. Gwaed y merthyron, in wyr, in wraged, in veibion, in verchet, in wyr-llen in llygion (yr hey in dorfoedd o offrymmae eu cyrph ir tan ir ymddifin y Chrystynogaeth) a 'orchfygai greulonedd y dygasoc paganiait, ac a gatway'r ffydd in gyfan, ac ae hennynnae in eglurach.

Ac eto ir hynn cyd bo achos i ammau llawer o'stori Lucius, am hyn i ddym ni yn y geisio yn bennaf yn y rhysymmay hynn, ni ddawr pa vn or 'storiay vchot a grettoch: cans ymhob vn yddym yn gwelet cael or Brytaniait Crefydd Christ vn ddilwgr ac yn perffaith. Canys (m•l i doydais uchot) •ach ydoedd dysceidiaeth Rufain ar hynny o amser, a' chytun ar scrythyr ⟨p. 214⟩'lan, ac Evang•l Christ. Am hynny, gwir grefydd Christ, a gair Duw a hardday y Brytani•it gynt, ac a ddygay uddynt ragorfraint a goruchelder. Ac os ammay neb f•d hynn o rinwedd ar wir grefydd Christ a' gair Duw: mi a atteba iddo trwy audurtot yr yscrythr 'lan.¹ Mal hynn i dowaid Moyses wrth plant Israel, Welvvch mi a ddiscais i chvvi ddeddfay a' Chryfreithau megis i gorchmynavvd Duvv i minay, mal i bo i chvvi i cadvv hvvynt yn y tir i ddych yn mynet yvv'orescyn. Cedwch hwynt am hynn a gvvnevvch. Canys hynn yvv ych doythineb ach dyall yngolvvc y pobloedd gan glovvet am y deddfay hynn oll, ac a ddoydant, Y bobl yma sydd vnic synhwyrol, a' dyallas, a chen•tlaeth favvr. Canys pa nasiwn sy cym cint a rhain i davv y dyvviae cyn agoset attunt, ac i may yr Arglwydd eyn Duw ni yn agos attom ymbob peth ar i galwom attavv amdano. A' pha nasiwn sy cymaint, a bod iddi ddeddfay a chyfreithay cyn gyfiawnet ac ydynt yr oll gyfreithay hynn i ddwy yn i gosot gaer dy fron di heddivv? Yn y geiriae hyn y mae 'n hawdd gwelet pa ragorfraint a goruchelder a ddwg cyfraith Dduw ir cenetl•ethay derbynio, ac ai catwo. Y Brytaniait a dderbyniasont attunt gyfraith Dduw, gwir crefydd ⟨p. 215⟩Christ, a'r Efengel fendigedic, a' hynny yn cyfagos at amser Christ ay Apostolion ymlaen yr ynysoedd oll, ac ae cadwasont yn bur ac yn ddilwgr yn hir o amser yn •lew ac yn ffynnedic. Canys cyd byddai terfysc drablin ac ymlit creulon ar y Chrystynogion yn amser Dioclesianus yr Emerodr, rhwn a gymhellodd lawer Christion ymhob gwlad i wadu'r Chrystynogaeth. Ir gallu or Emerodr trwy waith i gaptayn Maximianus Herculeus wneuthyr llawer or Brytaniait yn verthyron yn gweryl Christ, a' distrowio 'r eglwyss, a' llosci'r Biblae: ni allodd ef ir hynny na diffoddi na gwyraw i ffydd hwy. Gwaed y merthyron, yn wyr, yn wraged, yn veibion, yn verchet, yn wyr-llen yn llygion (yr hei yn dorfoedd o offrymmae eu cyrph ir tan ir ymddifin y Chrystynogaeth) a 'orchfygai greulonedd y dygasoc paganiait, ac a gatway'r ffydd yn gyfan, ac ae hennynnae yn eglurach.

1Deut. 4.

:242p. 215–217

Ni allodd chwaith gaulith ac heresy Pelagius penadur y vanachloc fawr ym^* angor gynt (cyd bay ef arfog o bab disc a' chelfyddyt, a mawr eu audurtot ae gymeriat in i wlad) anrheithio 'r Chrystynogaeth ymhlith y Brytaniait. O ymgoledd ⟨p. 216⟩Duw udyntwy ac ir oll Chrystynogaeth i codai S. Austin, Cyril, Jeron, Orosius, Benadius, Innocentius, ac eraill gyfryw o'levadae, a' philerae 'r grystynogaeth ae pinnae ae tafodae i wrthladd gaulith ac heresy Pelagius. Or unryw ymgeledd Duw ir Brytaniait i codai Dewi Archescop,² ac eraill ddyscedigion y Deyrnas trwy 'ofalus a' dyfal pregethu ac yscrifenu i ddiffoddi'r fflamm ar gwenwyn. Ac i douai hefyd ir dyrnas hon Escopion gwynfydedic a' phregethwyr teilwng, Garmon Escop Altisidor, a Lupus Trecensis,³ a' chleddyf gair Duw centhynt, i wahanu'r amhuredd a lithrasai i mewn ir Chrystynogaeth trwy waith yr unryw Pelagius ae blait, a' thrwy waith cydymdeithas y Sayson, rhain pride hynny oeddent paganiait, a' ddarfodd i Gwrtheyrn Brenin y Brytaniait i cynwys ai derbyn ir deyrnas y ryfela trostaw in erbyn i'elynion. Ysbys ydyw i bawb sin darllain historiay beth fu ddiwedd yr ymdynnu rhwng y Sayson ar Brytaniait: y Brytanieit a'orfu arnynt gilio i gyrau ac eithawoedd yr ynys, i Gymru, ac i^* Gernyw: y Sayson a'orchfygasant, as a wladychasont Loygr. Ac fall hyn i digwyddodd fod ⟨p. 217⟩in her o amser Paganieit a Chrystynogion in yr un teyrnas, ar unwaith, hid pan oedd oed Christ 600.⁵ neu ynghylch hyny, i danfonodd, Gregor Escop Ruvain Awstin i droi'r Sayson ir ffydd. (Nit Awstin ddyscedig yr Athro mawr, eithyr Awstin vanach, rhwn a elwir Apostol y Sayson.) Trwy waith hwn i troed y Sayson hwyntwthae ir Chrystynogaeth. Ac velly ir aeth Chrystynogaeth tros wyneb y deyrnas, cyd bay wahan mawr rwng Chrystynogaeth y Brytaniait, a'r eilun Chrystynogaeth a dduc Awstin ir Sayson. Y Brytaniait a gadwasai eu Chrystynogaeth in bur ac in ddilwgr, heb gymysc dechmygion dynol, mal i derbyniesynt gan Joseph o Arimathea dyscipl Christ, a' chan Eglwys Runain pan ydoedd bur in glynu wrth rheoledigaeth gair Duw. Y Chrystynogaeth a dug Awstin ir Sayson a lithrasai beth oddiwrth purred yr Efengel, a' thervynay 'r hen Eglwys, ac ydoedd gymyscedic a lawyer o arddigonedd, gosodigaythay dynion, a ceremoniae mution, anghytun a nature teyrnas Christ.

Ni allodd chwaith gaulith ac heresi Pelagius penadur y vanachloc fawr ym^* angor gynt (cyd bai ef arfog o bab dysc a' chelfyddyt, a mawr eu audurtot ae gymeriat yn i wlad) anrheithio 'r Chrystynogaeth ymhlith y Brytaniait. O ymgoledd ⟨p. 216⟩Duw vdyntwy ac ir oll Chrystynogaeth i codai S. Austin, Cyryll, Ieron, Orosius, Benadius, Innocentius, ac eraill gyfryw o'leuadae, a' philerae 'r grystynogaeth ae pinnae ae tafodae i wrthladd gaulith ac heresi Pelagius. Or vnryw ymgeledd Duw ir Brytaniait i codai Dewi Archescop,² ac eraill ddyscedigion y Deyrnas trwy 'ofalus a' dyfal pregethu ac yscrifenu i ddiffoddi'r fflamm ar gwenwyn. Ac i douai hefyd ir dyrnas hon Escopion gwynfydedic a' phregethwyr teilwng, Garmon Escop Altisidor, a Lupus Trecensis,³ a' chleddyf gair Duw centhynt, i wahanu'r amhuredd a lithrasai i mewn ir Chrystynogaeth trwy waith yr vnryw Pelagius ae blait, a' thrwy waith cydymdeithas y Sayson, rhain pryd hynny oeddent paganiait, a' ddarfodd i Gwrtheyrn Brenin y Brytaniait i cynwys ai derbyn ir deyrnas y ryfela trostaw yn erbyn i'elynion. Ysbys ydyw i bawb syn darllain historiay beth fu ddiwedd yr ymdynnu rhwng y Sayson ar Brytaniait: y Brytanieit a'orfu arnynt gilio i gyrau ac eithawoedd yr ynys, i Gymru, ac i^* Gernyw: y Sayson a'orchfygasant, as a wladychasont Loygr. Ac fal hyn i digwyddodd fod ⟨p. 217⟩yn hir o amser Paganieit a Chrystynogion yn yr vn teyrnas, ar unwaith, hyd pan oedd oed Christ 600.⁵ neu ynghylch hyny, i danfonodd, Gregor Escop Ruuain Awstin i droi'r Sayson ir ffydd. (Nit Awstin ddyscedig yr Athro mawr, eithyr Awstin vanach, rhwn a elwir Apostol y Sayson.) Trwy waith hwn i troed y Sayson hwyntwthae ir Chrystynogaeth. Ac velly ir aeth Chrystynogaeth tros wyneb y deyrnas, cyd bai wahan mawr rwng Chrystynogaeth y Brytaniait, a'r eilun Chrystynogaeth a dduc Awstin ir Sayson. Y Brytaniait a gadwasai eu Chrystynogaeth yn bur ac yn ddilwgr, heb gymysc dechmygion dynol, mal i derbyniesynt gan Joseph o Aramathya dyscipl Christ, a' chan Eglwys Runain pan ydoedd bur yn glynu wrth rheoledigaeth gair Duw. Y Chrystynogaeth a ddug Awstin ir Sayson a lithrasai beth oddiwrth puredd yr Efengel, a' thervynay 'r hen Eglwys, ac ydoedd gymyscedic a llawer o arddigonedd, gosodigaythay dynion, a ceremoniae mution, anghytun a natur teyrnas Christ.

*Bangor ym Maylor.
2Dewi archescop Menew.Dewi archescop Menevv.
3Garmon.
*Cornwall.Cornwell.
5D.C.

:243p. 217–219

Croeseu a'delway, crio ar y saint meirw, pende•igeth Escop Ruvain, dwr a' halen Twynedic, a chyfryw offered ⟨p. 218⟩anhebic i ysprydoldep Evengil Christ a gymyscai Awstin a'r Chrystynogaeth a osodai ef ymhlith y Sayson. Chwith oedd can y Brytaniait welet y cymysciat, ar difwyniant hynny ar grefydd Christ. Ac am hynny ar ol ir Sayson dderbyn cyfryw amhur Chrystynogaeth a hynn attunt, nit oedd teilwng can y Britaniait gyfarch gwell ir un o honynt, cyd bay fodlon centhynt or blaen tra oeddent paganiait, cydbrynnu a gwerthu, cyt dyddio, cytfwytta ac yfet, a chydhelyntio ac wynt. Ac nyd ebb awdurtot yr yscrythur lan i gwnai'r Brytataniait hynny: canys mal hynn i dowait Pawl Apostol. 1. Corinth 5. Obydd neb elwir in frawd in puteiniwr, neu cybydd, neu addolwr delway, neu 'oganwr: neu feddw, neu traws, na chytfwyttewch unwaith gida'r cyfryw. Am hynn i galwodd Awstin attaw saith^* Escop y Brytaniait, ac eraill oi gwyr dyscedic ay crefyddwyr i geisio centhynt dderbyn atunt yr un drefn ar Chrystynogaeth ac a ddygasai ef ir Sayson, a chydnabot pendevigeth Escop Rhufain goruwch oll Escopion y bit, ac ymddarostwng yddaw. Gwrthod in llwyr o Escopion y Brytaniait hwy ae dyscedic ⟨p. 219⟩hynny gytuno ac ef. Ac am Escop Rufain eu hattep oedd, na wyddentwy achos i ymddarostwng i Escop in y bit onit i Archescop Caerlleon ar wysc. In hyn attep a wnai Awstin in orddic. Ac am hyny mynet a wnaeth i gynmell, ac i annog Ethelbert Brenhin Cent, a' thrwyddaw yntau Elffrit Brenhin Northwmberland,² yr hay a ddoythant in ddiannot am ben y Brytaniait, ac a laddasont vil a deucaut o grefyddwyr Bangor a dyscedigion y Brytaniait, rhain mal i dowait rhai or historiae a ddevent in ddiarfay in bennoeth droednoeth i ddisyfu heddwch can y ddau Urenin. Ar ol hynn, o amser bigilidd i gwanhaywyt y Brytaniait, ac y duc min y cleddyf hwynt or diwedd i gytuno a ffydd y Sayson, ac i ymadaw a phuredd a' chowirdeb y cynefyn Chrystynogaeth eu hunain. Ti a glowaist hid in hyn mod i buost anrhydeddus gynt o ran crefydd Christ, ar ffydd catholic. Weithian i mynegaf yt yr iselder, ar gostyngiat a ddigwyddodd ir Brytaniait. O hyn allan leilai fu ey rhwysc, a mwyfwy eu gorthrymder ay caethiwet ymhob helhynt bydol.

Croeseu a'delway, crio ar y saint meirw, pende•igeth Escop Ruuain, dwr a' halen Twynedic, a chyfryw oferedd ⟨p. 218⟩anhebic i ysprydoldep Evengil Christ a gymyscai Awstin a'r Chrystynogaeth a osodai ef ymhlith y Sayson. Chwith oedd can y Brytaniait welet y cymysciat, ar difwyniant hynny ar grefydd Christ. Ac am hynny ar ol ir Sayson dderbyn cyfryw amhur Chrystynogaeth a hynn attunt, nit oedd teilwng can y Britaniait gyfarch gwell ir vn o honynt, cyd bai fodlon centhynt or blaen tra oeddent paganiait, cydbrynnu a gwerthu, cyt dyddio, cytfwytta ac yfet, a chydhelyntio ac wynt. Ac nyd eb awdurtot yr yscrythur lan i gwnai'r Brytataniait hynny: canys mal hynn i dowait Pawl Apostol. 1. Corinth 5. Obydd neb elvvir yn fravvd yn puteinivvr, neu cybydd, neu addolvvr delvvay, neu 'oganvvr: neu feddvv, neu travvs, na chytfvvyttewch vnvvaith gida'r cyfryvv. Am hynn i galwodd Awstin attaw saith^* Escop y Brytaniait, ac eraill oi gwyr dyscedic ay crefyddwyr i geisio centhynt dderbyn atunt yr vn drefn ar Chrystynogaeth ac a ddygasai ef ir Sayson, a chydnabot pendevigeth Escop Rhufain goruwch oll Escopion y byt, ac ymddarostwng yddaw. Gwrthod yn llwyr o Escopion y Brytaniait hwy ae dyscedic ⟨p. 219⟩hynny gytuno ac ef. Ac am Escop Rufain eu hattep oedd, na wyddentwy achos i ymddarostwng i Escop yn y byt onit i Archescop Caerlleon ar wysc. Yn hyn attep a wnai Awstin yn orddic. Ac am hyny mynet a wnaeth i gynmell, ac i annog Ethelbert Brenhin Cent, a' thrwyddaw yntau Elffrit Brenhin Northwmberland,² yr hai a ddoythant yn ddiannot am ben y Brytaniait, ac a laddasont vil a deucaut o grefyddwyr Bangor a dyscedigion y Brytaniait, rhain mal i dowait rhai or historiae a ddeuent yn ddiarfay yn bennoeth droednoeth i ddisyfu heddwch can y ddau Urenin. Ar ol hynn, o amser bigilidd i gwanhaywyt y Brytaniait, ac y duc min y cleddyf hwynt or diwedd i gytuno a ffydd y Sayson, ac i ymadaw a phuredd a' chowirdeb y cynefyn Chrystynogaeth eu hunain. Ti a glowaist hyd yn hyn modd i buost anrhydeddus gynt o ran crefydd Christ, ar ffydd catholic. Weithian i mynegaf yt yr iselder, ar gostyngiat a ddigwyddodd ir Brytaniait. O hyn allan leilai fu ey rhwysc, a mwyfwy eu gorthrymder ay caethiwet ymhob helhynt bydol.

*Self, Henfordd, Taf, Pattern, Bancor, Elwy, wic. Morgan.Sef, Henfordd, Taf, Patern, Bancor, Elwy, wic. Morgan.
2Ethelbert Alfred.Ethelbert Alphred.

:244p. 219–222

Ac am faterion sprydol, wedi yddynt cytcordio ar Sayson mewn ⟨p. 220⟩crefydd a gau ffydd, cytsuddo gidac hwynt ddwfnach ddwsnach a wnaythont o oes bigilidd mewn pob gauddywiaeth, delw-addolaeth, arddigonedd, ofergoel, a' gauffydd, Ac erbyn attunt dychmygion, traythiaday, a gosodigaythay dynion, in lle cyfraith Dduw, ac Evengil Jesus Christ: ceremoniae aflafar ac amryw vunydiae hudolaidd, in lle llafarwch pregethu gair Duw. Self fall hynn i digwyddawdd cymyscu Chrystynogaeth y Brytaniat, ac amhuredd crefydd y Sayson. In nesa at hynn galw ith cof y gollet a gavas y Cymru am eu llyfray beth bynac faint, ay celfyddyt, ay historiae, ay Achay, ay Scrythur 'lan: is llwyr ir anrheithiwyt oll Cymru o honynt. Canys pan 'oystynget Cymru tan goron Loygr trwy nerth arfeu, diammay ddistrowio lawyer oy llyfray hwynt in hynny o trin. Ac or hey a ddihanghasont, medd y Beirdd, Pendifigion Cymru a ddygwyt i fot in carcharorion t agowydd ir Twr gwynn a gasclasont o honynt cymaynt ac allasont yw dwyn gidac hwynt, ac yw darllain ir diddanwch uddynt in i carchar, a rhein or diwedd a loscwyt in y Twr gwynn: am hynny i canodd y prydydd, Y sceler oedd i Scolan, fwrwr twrr ⟨p. 221⟩llyfray ir tan. Pa destriw ar lyfray a gavas Cymru o ddiwrth rhyfel Owain Glyndwr, hawdd yw i dial wrth y trefi, Escoptae, manochlogydd, ar tem'leu a loscwyt trwy oll Cymru y pryt hynny. Dyma gyflwr gresynawl ar pobl, i dinoithi a' dwyn eu goleunioi canthynt, ae gadael megis in ddeillion iymdaith ac i siwrneio trwy wylltineb y bit hwnn. Val hynn i digwyddawdd na bu nasiwn irioed mor anafus am lyfray a' gwybodaeth in ey jaith i hun a'r Cymru. Mawr ywr goleuni a doeth ir bit, a' mawr i cynyddodd ac i chwanegawdd pob celfyddyt, a' gwybodaeth sprytawl, a corphorawl, ymhob jaith ymhop gwlad, ac ymhop teyrnas ir pen ddychmycwyt celfyddyt Printio. Eithr mor ddiystyr fydday jaith y Cymro, a chin bellet ir esceulusit, ac na allodd y print ddwyn ffrwyth in y bit yw gyfri ir Cymro in i jaith i hun hid in hyn o did neu ychydic cyn hyn i gosodes William Salsburi yr Efegylon a'r epystelay, a arferit in yr Eglwys tros y flwydyn, in Gymraeg in print, a'^* Sir John Prys yntay y Padr, y Credo, a'r x. Gorchymyn. Gwrandaw etto y sy cenyf ith coffau amdanaw. Wrth ystyriaeth cwrs crefydd ⟨p. 222⟩y bit, o Adda hid at Christ, ac o Christ hit heddiw, nit heb achos i gellit ey gyfflybu i hard lysiae:

Ac am faterion sprydol, wedi yddynt cytcordio ar Sayson mewn ⟨p. 220⟩crefydd a gau ffydd, cytsuddo gidac hwynt ddwfnach ddwsnach a wnaythont o oes bigilidd mewn pob gauddywiaeth, delw-addolaeth, arddigonedd, ofergoel, a' gauffydd, Ac erbyn attunt dychmygion, traythiaday, a gosodigaythay dynion, yn lle cyfraith Dduw, ac Evengil Jesu Christ: ceremoniae aflafar ac amryw vunydiae hudolaidd, yn lle llafarwch pregethu gair Duw. Sef fal hynn i digwyddawdd cymyscu Chrystynogaeth y Brytaniat, ac amhuredd crefydd y Sayson. Yn nesa at hynn galw ith cof y gollet a gavas y Cymru am eu llyfray beth bynac faynt, ay celfyddyt, ay historiae, ay Achay, ay Scrythur 'lan: ys llwyr ir anrheithiwyt oll Cymru o honynt. Canys pan 'oystynget Cymru tan goron Loygr trwy nerth arfeu, diammay ddistrowio llawer oy llyfray hwynt yn hynny o trin. Ac or hei a ddihanghasont, medd y Beirdd, Pendifigion Cymru a ddygwyt i fot yn carcharorion t agowydd ir Twr gwynn a gasclasont o honynt cymaynt ac allasont yw dwyn gidac hwynt, ac yw darllain ir diddanwch vddynt yn i carchar, a rhein or diwedd a loscwyt yn y Twr gwynn: am hynny i canodd y prydydd, Y sceler oedd i Scolan, fwrwr twrr ⟨p. 221⟩llyfray ir tan. Pa destriw ar lyfray a gavas Cymru o ddiwrth rhyfel Owain Glyndwr, hawdd yw i ddyall wrth y trefi, Escoptae, manochlogydd, ar tem'leu a loscwyt trwy oll Cymru y pryt hynny. Dyma gyflwr gresynawl ar pobl, i dinoithi a' dwyn eu goleunioi canthynt, ae gadael megis yn ddeillion iymdaith ac i siwrneio trwy wylltineb y byt hwnn. Val hynn i digwyddawdd na bu nasiwn irioed mor anafus am lyfray a' gwybodaeth yn ey iaith i hun a'r Cymru. Mawr ywr goleuni a ddoeth ir byt, a' mawr i cynyddodd ac i chwanegawdd pob celfyddyt, a' gwybodaeth sprytawl, a corphorawl, ymhob iaith ymhop gwlad, ac ymhop teyrnas ir pen ddychmycwyt celfyddyt Printio. Eithr mor ddiystyr fydday iaith y Cymro, a chyn bellet ir esceulusit, ac na allodd y print ddwyn ffrwyth yn y byt yw gyfri ir Cymro yn i iaith i hun hyd yn hyn o ddydd neu ychydic cyn hyn i gosodes Wiliam Salsburi yr Efegylon a'r epystelay, a arferit yn yr Eglwys tros y flwydyn, yn Gymraeg yn print, a'^* Syr Jhon Prys yntay y Padr, y Credo, a'r x. Gorchymyn. Gwrandaw etto y sy cenyf ith coffau amdanaw. Wrth ystyriaeth cwrs crefydd ⟨p. 222⟩y byt, o Adda hyd at Christ, ac o Christ hyt heddiw, nit heb achos i gellit ey gyfflybu i ardd lysiae:

*Marchog urddol. 1555.Marchog vrddol. 1555.

:245p. 222–224

'rhon oi phalu ai chweirio, oi diwallu o blanigion a' haad, oi threfnu, ay chwnny in ddiwit: teg fyddai, llyosawc, a' ffrwythlon o pob bath ar lysiay aroglber, gwrthfawr, rhinweddawl. Eithr oi esceuluso, heb nay diwill nay threfnu, nay ymgleddu nay have, nay chwnnu: diffaith fyddai ac anhardd, ac a fagai ddanadl ac yscell, drain, drysi, merry, ac anialwch. Velly crefydd y popl in y bit hwnn, yr amseray i bydday prysur y gwyr llen in pregethu gair Duw, diwit a dyfal y gwilwyr sprydol, ar peryglorion in have ac in plannu cyfiaith Dduw, ac Efengil Christ, ynghalonay 'r popl, ac amyl darlleydd gair Duw: purr a dilwgr ac juch fydday r crefydd. Duw, rhwn a wnaeth nef a dayar, in unic addolit ac a wasneithit, ffrwythlon fydday ffydd gobaith a' chariat perffaith, ac amyl pob rhinwedd dda. In-gwrthwynep i hyny pan fydday esceulus, a' diofal, neu anyscedic yr Escopion, pan fai segurllyt a deillion yr esfeiriait, pan fai'r eglwyswyr, ar peryglorion in fut ac heb ungair jawn disc oi pen, a' thrachwant y bit ⟨p. 223⟩wedi dwyn i lleferydd, ac attal eu llais (a' mynychaf ysywaeth y ceit in y bit y cyfryw hynn) ac brin cael un darlleydd gair Duw, yno i tyfai ac i tyrnasai pob gau ddywieth delwaddoleth, arddigonedd, ofergoel, rrinieu, swynion, diffawdd ffydd, magwreth pob rhin ddrwg, ac anywolaeth. Yno ir csceulusit gorchmynion a rheoledigaeth gair Duw, ac i mawrheit dechmygion, gorchmynion, a' gosodigaythay dynion. Am hynny mawr fu drugaredd Duw ymhob oes o Adda hit Christ, canys ni bu nac oes nac amser, nas danfonai ef prophwyti, athrawon a' phregethwyr, i ddwyn goleuni ir bit, i grio in erbyn gauddywieth, anheilyngtot, delw-ddolaeth, a' drug fuchedd, ac i rybuddio'r bit i ymchwelyt ir jawn, ac i reoledigaeth cyfraith Dduw, ay orchmynion. O amser Christ hit heddiw ni bu ddim lay ey drugaredd. Canys amyl ymhop oes i danvonodd ef genaday dyscedic, a'phrophwydi ffyddlon i geryddu gauddywieth, arddigonedd, a dychmygion dynion, a buchedd anywiol, a' thrwy awdurtot gair Duw i adnewddy'r hen ffydd, ac i edvryd crefydd Christ ar ol rheoledigaeth gair Duw, ar hen athrawon dyscedic, ac arfer yr hen Eglwys nesa at ⟨p. 224⟩Christ, ae Apostolion a'r oesoedd nesa at hyny. Eithyr in benddifaddae mawr fu eu drugaredd in eyn amser ni ofewn y trugain mhlonedd hynn: o herwydd lawyer o genadau dyscedic, a' phrophwydi nerthawl ymhob dysceidiaeth, celfyddyday, jeithoedd a gwybodaeth ysprydol.

'rhon oi phalu ai chweirio, oi diwallu o blanigion a' haad, oi threfnu, ay chwnny yn ddiwit: teg fyddai, llyosawc, a' ffrwythlon o pob bath ar lysiay aroglber, gwrthfawr, rhinweddawl. Eithr oi esceuluso, heb nai diwill nai threfnu, nai ymgleddu nai hau, nai chwnnu: diffaith fyddai ac anhardd, ac a fagai ddanadl ac yscell, drain, drysi, meri, ac anialwch. Velly crefydd y popl yn y byt hwnn, yr amseray i bydday prysur y gwyr llen yn pregethu gair Duw, diwit a dyfal y gwilwyr sprydol, ar peryglorion yn hau ac yn plannu cyfiaith Dduw, ac Efengil Christ, ynghalonay 'r popl, ac amyl darlleydd gair Duw: pur a dilwgr ac iuch fydday r crefydd. Duw, rhwn a wnaeth nef a dayar, yn vnic addolit ac a wasneithit, ffrwythlon fydday ffydd gobaith a' chariat perffaith, ac amyl pob rhinwedd dda. Yn-gwrthwynep i hyny pan fydday esceulus, a' diofal, neu anyscedic yr Escopion, pan fai segurllyt a deillion yr esfeiriait, pan fai'r eglwyswyr, ar peryglorion yn fut ac heb vngair iawn ddysc oi pen, a' thrachwant y byt ⟨p. 223⟩wedi dwyn i lleferydd, ac attal eu llais (a' mynychaf ysywaeth y ceit yn y byt y cyfryw hynn) ac brin cael vn darlleydd gair Duw, yno i tyfai ac i tyrnasai pob gau ddywieth delwaddoleth, arddigonedd, ofergoel, rrinieu, swynion, diffawdd ffydd, magwreth pob rhin ddrwg, ac anywolaeth. Yno ir csceulusit gorchmynion a rheoledigaeth gair Duw, ac i mawrheit dechmygion, gorchmynion, a' gosodigaythay dynion. Am hynny mawr fu drugaredd Duw ymhob oes o Adda hyt Christ, canys ni bu nac oes nac amser, nas danfonai ef prophwyti, athrawon a' phregethwyr, i ddwyn goleuni ir byt, i grio yn erbyn gauddywieth, anheilyngtot, delw-ddolaeth, a' drug fuchedd, ac i rybuddio'r byt i ymchwelyt ir iawn, ac i reoledigaeth cyfraith Dduw, ay orchmynion. O amser Christ hyt heddiw ni bu ddim llai ey drugaredd. Canys amyl ymhop oes i danvonodd ef genaday dyscedic, a'phrophwydi ffyddlon i geryddu gauddywieth, arddigonedd, a dychmygion dynion, a buchedd anywiol, a' thrwy awdurtot gair Duw i adnewddy'r hen ffydd, ac i edvryd crefydd Christ ar ol rheoledigaeth gair Duw, ar hen athrawon dyscedic, ac arfer yr hen Eglwys nesa at ⟨p. 224⟩Christ, ae Apostolion a'r oesoedd nesa at hyny. Eithyr yn benddifaddae mawr fu eu drugaredd yn eyn amser ni ofewn y trugain mhlonedd hynn: o herwydd llawer o genadau dyscedic, a' phrophwydi nerthawl ymhob dysceidiaeth, celfyddyday, ieithoedd a gwybodaeth ysprydol.

:246p. 224–226

Trwy waith yrhain i may oll teyrnasoedd Cred o fewn Europa eysus wedi egoryt eu llygait, ac in craffu i ble i dycpwyt hwynt, a'phle i buont gynt, ac in gwelet eu divot adre, a' chael yr hen ford, a' dymchwelyt ir jawn, self gwir crefydd Christ, a'r ffydd catholic sy ai gwreiddyn in gair Duw, ac Efengel Christ. Etto (gwae fi o hynny) nit wytti'r Cymro gyfrannoc o ddim hapach or goleuni mawr hwnn sy tros wyneb y bit. Canys nit escrifennodd ac ni phrintiodd neb o honynt ddim in dy jaith di. Weal, mi a ddangosais bellach yt dy uchelder ath fraint gynt, ath ostyngiat, ath yspeil wedi. Am hynny, o jawn ystyryaeth a chydnabot a thy dy hnn ti a ddylyt fod in llawen, ac in fawr dy ddiolch i Dduw, i ras y Urenhines, i urddas, ac i gyffredin y deyrnas, sy in adnewyddu dy fraint ath urddas (urddas tragwyddawl a ro ⟨p. 225⟩Duw yddynt am hyny) Cans trwy eu awdurtot, ae gorchymyn hwynt i may dy Escopion trwy gymhorthwy William Salsbury, in dwyn yt in gymraeg, ac in brint yr yscrythyr 'lan, (dy genefin gynt) a gynhwisir o fewn corph y Bibl cysegredic. Dyma r nail ran in barot, rhon a elwir y Testment newydd, tra uych in aros (trwy Dduw ni bid her hynny) y rhan arall a elwir yr hen Testment: etto or hen may r psalmay cenyt eysus in gymraeg in llyfr y gwasanaeth. Nit gair oath jaith di ydiw Testament:¹ canys Deddyf, neu ammot, neu lythyr cymmyn i gellit i alw in ein jaith ni. Gwell ir hynny o lawyer o achosion (mod i gwnaeth jeithoedd eraill) yw benthygio y gair yma Testament, megis y gwnaeth ein hynaif ni yr hen Urytanieit wrth dderbyn y ffydd y waith gyntaf, mal y tystia y pennill hwn (v gant rryw prydydd cyfrwyddach na lawyer o 'ffeiriait in oes ni) Erchais do val Arch Estefn Ey dda adref ai ddodrefn.² Ac o herwydd bot y gair hwn Estefn gwedy trealo cymeint gan davodae'r ⟨p. 226⟩bopul anllythyrenoc, a' hcddyw in ancydnabyddus gan escaeluster y gwyr Eglwysic, nineu a gymerwn eilchwyl y gair in uwy cyfan, vegis canmwyaf y mae oll nasioneu Cred in ei arver: a' phoet da y treulier eto rhac law. A' thrwy Dduw ny bid ny-mawr o ulynyddea nes eto mined y gair Testament in ddigon sathredic, cyffredin, Cymroaidd, ac in gwbl ddyallus ei jawn arwyddocaat. Testament gan hynny a arwyddocaa weithie in yr scrythyr 'lan llywodraeth,³ neu ordinhaad, a' hynny trwy ymadrodd ar ddammeg, a benthygio cyfflybrwydd o i wrth yr hey a font in mynet i farw: arfer yr heini yw gwneuthyr testament:

Trwy waith yrhain i may oll teyrnasoedd Cred o fewn Europa eysus wedi egoryt eu llygait, ac yn craffu i ble i dycpwyt hwynt, a'phle i buont gynt, ac yn gwelet eu dyvot adre, a' chael yr hen ffordd, a' dymchwelyt ir iawn, sef gwir crefydd Christ, a'r ffydd catholic sy ai gwreiddyn yn gair Duw, ac Efengel Christ. Etto (gwae fi o hynny) nit wytti'r Cymro gyfrannoc o ddim hapach or goleuni mawr hwnn sy tros wyneb y byt. Canys nit escrifennodd ac ni phrintiodd neb o honynt ddim yn dy iaith di. Wele, mi a ddangosais bellach yt dy vchelder ath fraint gynt, ath ostyngiat, ath yspeil wedi. Am hynny, o iawn ystyryaeth a chydnabot a thi dy hnn ti a ddylyt fod yn llawen, ac yn fawr dy ddiolch i Dduw, i ras y Urenhines, i urddas, ac i gyffredin y deyrnas, sy yn adnewyddu dy fraint ath vrddas (vrddas tragwyddawl a ro ⟨p. 225⟩Duw yddynt am hyny) Cans trwy eu awdurtot, ae gorchymyn hwynt i may dy Escopion trwy gymhorthwy William Salsbury, yn dwyn yt yn gymraeg, ac yn brint yr yscrythyr 'lan, (dy genefin gynt) a gynhwisir o fewn corph y Bibl cysegredic. Dyma r naill ran yn barot, rhon a elwir y Testment newydd, tra vych yn aros (trwy Dduw ni bydd hir hynny) y rhan arall a elwir yr hen Testment: etto or hen may r psalmay cenyt eysus yn gymraeg yn llyfr y gwasanaeth. Nit gair oth iaith di ydiw Testament:¹ canys Deddyf, neu ammot, neu lythyr cymmyn i gellit i alw yn ein iaith ni. Gwell ir hynny o lawer o achosion (modd i gwnaeth ieithoedd eraill) yw benthygio y gair yma Testament, megis y gwnaeth ein hynaif ni yr hen Vrytanieit wrth dderbyn y ffydd y waith gyntaf, mal y tystia y pennill hwn (v gant rryw prydydd cyfrwyddach na llawer o 'ffeiriait yn oes ni) Erchais doe val Arch Estefn Ey dda adref ai ddodrefn.² Ac o herwydd bot y gair hwn Estefn gwedy trealo cymeint gan davodae'r ⟨p. 226⟩bopul anllythyrenoc, a' hcddyw yn ancydnabyddus gan escaeluster y gwyr Eglwysic, nineu a gymerwn eilchwyl y gair yn vwy cyfan, vegis canmwyaf y mae oll nasioneu Cred yn ei arver: a' phoet da y treulier eto rhac llaw. A' thrwy Dduw ny bydd ny-mawr o vlynyddea nes eto myned y gair Testament yn ddigon sathredic, cyffredin, Cymroaidd, ac yn gwbl ddyallus ei iawn arwyddocaat. Testament gan hynny a arwyddocaa weithie yn yr scrythyr 'lan llywodraeth,³ neu ordinhaad, a' hynny trwy ymadrodd ar ddammeg, a benthygio cyfflybrwydd o i wrth yr hei a font yn mynet i farw: arfer yr heini yw gwneuthyr testament:

1Testament pa yw.Testament pa yvv.
2Arca testamenti restituta, 1 Reg. 6.
3Arwyddo cat Testament.Arvvyddo cat Testament.

:247p. 226–228

self testlaythy i wollys ar llywodraeth a fynnont i fod ar i hol ar ey da ae dynion. Weithiau arwyddocau a wna y peth a cymuner, ac a wollyser trwy figure a elwir trawsgymeriat: ac felly i gellir galw maddevaint y pechodae, testment. Y trydydd mod ai cymer in lle rhwym neu ammot sy rhwng Duw a din. Canys Duw ai rhwymawdd ef ihun i ni wewn ammodae,¹ yr hay a fynnawdd ef i bot in gyhoedd, ae hespesu: lle mae i ni welet beth sy i ni yw gael canthaw: pa ymwared, ⟨p. 227⟩pa ymddiffin, pa ytifeddiaeth, pa ymgeledd, a' pha ddayoni. Ac or tu a rall, beth sy i ni yw wneuthyr tra from mewn pererintot y bit hwn: beth i mae Duw in y ofyn cenym, pa wasanaeth ae boddhaa, pa fuchedd ai bodlona, ac fydd cymradwy cantho. Din herwydd llwgr i nature ni wyr ddim o ddiwrth Dduw, onis cyrch or Testament hwn. Yma in unic i ceir gwybodaeth am ordinhaad, llywodraeth, a' thragwyddawl wollys Duw: pa anrhydedd, addoliant, a' gwasanaeth a fin, pa grefydd, pa 'orchmynion, a' pha fuchedd a eirch. Duw nit oes ynthaw newidiat, nac anwadalwch. Yr un Duw in yr hen Testment, ac in y Newydd. Ac am hyny un Testment ywr Hen a'r Newydd, ar randevnydd, sylwedd ac ansawdd. Galw a wneir yr hyny cymaint oll a ddangosawdd Duw oi wollys, ae lywodraeth,² oi 'ofynion oi 'orchmynion, ir pobl hen cyn geni Christ, yr hen Testment. Heb wahan in y bit ir hynny rryngthynt a phobl y testment newydd, onit cymaint a fyddai rhwng dau din i rhoit cnau uddynt, ir nail i rhoit hwynt in i cibae: ir llall in barawt wedi i gwiscio. Y cyfflybrwyd hwn a ddwc in eglurach ⟨p. 228⟩beth dial it i ar y gwahanieth rwng y ddau pobl (cymer hynn gida thy: ni pherthyn estyn cyfflybrwydd in rhybell) velly gan hynny nit o ran y crefydd, and o ran y mod ir adroddit, ac i dyscit y crefydd i mayr gwahan. Yr hen pobl i rhoit crefydd Duw, a' Christynogaeth Christ attunt tan elfenay bydol, tan ffyguray, cyscoday, arwyddion, ac amryw ceremoniæ, ac ymweini corphorawl. In yr hein, a' than yr hein oi dosparth ai deongl, oe egori ai esponio i ceid pwyll, ac arwyddocaat sprydol am tracwyddawl wollys Duw ay gyfraith, a' dyfodiat Christ mewn cnawt, eu ddioddefaint a' phrynnedigaeth y bit.³

sef testlaythy i wollys ar llywodraeth a fynnont i fod ar i hol ar ey da ae dynion. Weithiau arwyddocau a wna y peth a cymuner, ac a wollyser trwy figur a elwir trawsgymeriat: ac felly i gellir galw maddeuaint y pechodae, testment. Y trydydd modd ai cymer yn lle rhwym neu ammot sy rhwng Duw a dyn. Canys Duw ai rhwymawdd ef ihun i ni wewn ammodae,¹ yr hai a fynnawdd ef i bot yn gyhoedd, ae hespesu: lle mae i ni welet beth sy i ni yw gael canthaw: pa ymwared, ⟨p. 227⟩pa ymddiffin, pa ytifeddiaeth, pa ymgeledd, a' pha ddayoni. Ac or tu a rall, beth sy i ni yw wneuthyr tra fom mewn pererintot y byt hwn: beth i mae Duw yn y ofyn cenym, pa wasanaeth ae boddhaa, pa fuchedd ai bodlona, ac fydd cymradwy cantho. Dyn herwydd llwgr i natur ni wyr ddim o ddiwrth Dduw, onis cyrch or Testament hwn. Yma yn vnic i ceir gwybodaeth am ordinhaad, llywodraeth, a' thragwyddawl wollys Duw: pa anrhydedd, addoliant, a' gwasanaeth a fynn, pa grefydd, pa 'orchmynion, a' pha fuchedd a eirch. Duw nit oes ynthaw newidiat, nac anwadalwch. Yr un Duw yn yr hen Testment, ac yn y Newydd. Ac am hyny vn Testment ywr Hen a'r Newydd, ar randevnydd, sylwedd ac ansawdd. Galw a wneir yr hyny cymaint oll a ddangosawdd Duw oi wollys, ae lywodraeth,² oi 'ofynion oi 'orchmynion, ir pobl hen cyn geni Christ, yr hen Testment. Heb wahan yn y byt ir hynny rryngthynt a phobl y testment newydd, onit cymaint a fyddai rhwng dau ddyn i rhoit cnau vddynt, ir naill i rhoit hwynt yn i cibae: ir llall yn barawt wedi i gwiscio. Y cyfflybrwyd hwn a ddwc yn eglurach ⟨p. 228⟩beth dyall it i ar y gwahanieth rwng y ddau pobl (cymer hynn gida thi: ni pherthyn estyn cyfflybrwydd yn rhybell) velly gan hynny nit o ran y crefydd, ond o ran y modd ir adroddit, ac i dyscit y crefydd i mayr gwahan. Yr hen pobl i rhoit crefydd Duw, a' Christynogaeth Christ attunt tann elfenay bydol, tann ffyguray, cyscoday, arwyddion, ac amryw ceremoniæ, ac ymweini corphorawl. Yn yr hein, a' thann yr hein oi dosparth ai deongl, oe egori ai esponio i ceid pwyll, ac arwyddocaat sprydol am tracwyddawl wollys Duw ay gyfraith, a' dyfodiat Christ mewn cnawt, eu ddioddefaint a' phrynnedigaeth y byt.³

1Ysprytawl uwyniant y Testament.Ysprytavvl vwyniant y Testament.
2Cyfflypiat y ddau Testament.
3Popul Testament newydd

:248p. 228–230

Pobl y Testament newydd herwydd dyfodiat Christ a gowson rhydit a' gollyngtot o wrth oll ceremoniæ, Ffyguray, ac eraill, y rhac ddoydedic arwyddion, ac a roir attunt tracwyddawl wollys Duw, y crefydd, ar Christynogaeth […] •goret, ddiymgudd, mewn ysprydola•th a' gwir in i rhith eu hun. In y Testment newydd yr arwyddion ar oll ceremoniæ corphorawl a giliasont, a ddarfu•nt, ac a ddiflannasont. Dau arwydd heb fwy a ordinhaodd Christ i bobl y testment newydd: Bedydd ⟨p. 229⟩a' Chymmun,¹ ne val y gailw S. Paul Swper yr Arglwydd. Hefyt yr hen testment a' ordinhaodd Duw tros amser i un genedl, self ir Iddewon in unic: y testment Newydd a gyrydd atoll genhedloedd y bit, heb wahan rhwng nasiwn ai gilidd. Bellach may cenytti amcan pam i gelwir y nail in Hen, ar llall in Newydd: in hen am i fot in dyscu tracwyddawl wollys Duw, y gwir crefydd a' Christynogaeth yr hen pobl cyn geni Christ:² in newydd am i fot in dyscu yr un peth ir pobl wedy geni Christ: in hen am i fot in dyscu un genhedlaeth in unic, self yr Juddewon: in newydd, am i fot in disc i oll genhedloedd y bit in ddiwahan. In hen am i fot in dyscu trwy arwyddion elfenay bydol, a' ceremoniæ corphorawl: in newydd am i fot in dyscu in 'olau ddiymgudd trwy ysprydolaeth a' gwir in i rith i hun. Cym•r ef ith law, fymrawd, a' darllain: yma i cei welet ple i buosti gynt, yma i cei ymgydnabot ath hen ffydd, ar Chrystynogaeth ganmoladwy oedd cenyt gynt. Yma cei'r ff•dd a ymddiffynaist hid at tan a'r cleddyf, ac i merthyrwyt dy crefyddwyr ath rei dyscedic gynt in i chweryl. Ti and ⟨p. 230⟩antur, dierth yw cenyt glowet fot dy hen ffydd di ay hanes or Testament, a' gair Duw: canys ni welaist irioed y Bibl neu'r Testament in Gymraeg nac mewn scrifen nac mewn print. In lle gwir ni ffynnodd cenyfi irioet gael gwelet y Bibl in gymraeg: eithr pan oeddwn fachcen cof yw cenyf welet pump llyfr Moysen in Gymraeg, o fewn tuy³ ewythyr ym 'oedd wr dyscedic: and ni doedd neb in ystyry llyfr, nac in prisio arno, Peth amheus ydiw (ir a wnn i) ellir gwelet in oll Cymru un hen Bibl in Gymraeg ir pen golledwyt-ac i speliwyt y Cymru oi oll lyfray, mal i doydais or blaen. Eithr diammay yw cenyf fot cyn hynny y Bibl in ddigon cyffredin in Gymraeg. Perffeithrwydd ffydd y merthyron, eglwyswyr a ll•igion a sonnais uchot amdanunt, sy brawf cada n fot yr Scrythyr 'lan centhynt in i jaith eu hunain.

Pobl y Testament newydd herwydd dyfodiat Christ a gowson rhydit a' gollyngtot o wrth oll ceremoniæ, Ffyguray, ac eraill, y rhac ddoydedic arwyddion, ac a roir attunt tracwyddawl wollys Duw, y crefydd, ar Christynogaeth 〈…〉 •goret, ddiymgudd, mewn ysprydola•th a' gwir yn i rhith eu hun. Yn y Testment newydd yr arwyddion ar oll ceremoniæ corphorawl a giliasont, a ddarfu•nt, ac a ddiflannasont. Dau arwydd heb fwy a ordinhaodd Christ i bobl y testment newydd: Bedydd ⟨p. 229⟩a' Chymmun,¹ ne val y gailw S. Paul Swper yr Arglwydd. Hefyt yr hen testment a' ordinhaodd Duw tros amser i vn genedl, sef ir Iddewon yn vnic: y testment Newydd a gyrydd atto oll genhedloedd y byt, heb wahan rhwng nasiwn ai gilidd. Bellach may cenytti amcan pam i gelwir y naill yn Hen, ar llall yn Newydd: yn hen am i fot yn dyscu tracwyddawl wollys Duw, y gwir crefydd a' Christynogaeth yr hen pobl cyn geni Christ:² yn newydd am i fot yn dyscu yr vn peth ir pobl wedy geni Christ: yn hen am i fot yn dyscu vn genhedlaeth yn vnic, sef yr Iuddewon: yn newydd, am i fot yn dysc i oll genhedloedd y byt yn ddiwahan. Yn hen am i fot yn dyscu trwy arwyddion elfenay bydol, a' ceremoniæ corphorawl: yn newydd am i fot yn dyscu yn 'olau ddiymgudd trwy ysprydolaeth a' gwir yn i rith i hun. Cym•r ef ith law, fymrawd, a' darllain: yma i cei welet ple i buosti gynt, yma i cei ymgydnabot ath hen ffydd, ar Chrystynogaeth ganmoladwy oedd cenyt gynt. Yma cei'r ff•dd a ymddiffynaist hyd at tan a'r cleddyf, ac i merthyrwyt dy crefyddwyr ath rei dyscedic gynt yn i chweryl. Ti ond ⟨p. 230⟩antur, dierth yw cenyt glowet fot dy hen ffydd di ay hanes or Testament, a' gair Duw: canys ni welaist irioed y Bibl neu'r Testament yn Gymraeg nac mewn scrifen nac mewn print. Yn lle gwir ni ffynnodd cenyfi irioet gael gwelet y Bibl yn gymraeg: eithr pan oeddwn fachcen cof yw cenyf welet pump llyfr Moysen yn Gymraeg, o fewn tuy³ ewythyr ym 'oedd wr dyscedic: ond ni doedd neb yn ystyry llyfr, nac yn prisio arno, Peth amheus ydiw (ir a wnn i) ellir gwelet yn oll Cymru vn hen Bibl yn Gymraeg ir penn golledwyt-ac i speliwyt y Cymru oi oll lyfray, mal i doydais or blaen. Eithr diammay yw cenyf fot cyn hynny y Bibl yn ddigon cyffredin yn Gymraeg. Perffeithrwydd ffydd y merthyron, eglwyswyr a lligion a sonnais vchot amdanunt, sy brawf cada n fot yr Scrythyr 'lan centhynt yn i iaith eu hunain.

1Dau sacrament neu arwydd in y Testament newydd in unic.Dau sacrament neu arwydd yn y Testament newydd yn vnic.
2Hen. Newydd
3Cyffelip mae Gruff. ap Jevan ap Llu. Vachan y mae ef in ei veddwl.Cyffelip mae Gruff. ap Jeuan ap Llu. Vachan y mae ef yn ei veddwl.

:249p. 230–232

Canys nid oes dim cyn ablet i siccrhau ffydd mal i bo gwiw can din ddyoddau marfolaeth in i chwerylac ydiw gair Duw i bo din in i wybot, ac in i dial y hun. Val hynn hefyt i dowait Eusebius de praeparatione Evangelica, lib. 9. Praedicatum est itaque Evangelium brevi temporis spatio in toto orb terrarum, & Graeci & ⟨p. 231⟩Barbari quae de Jesu scripta erant patrijs literis patriaque voce exceperunt. Yr efengil (medd ef) a bregethwyt mewn byr amser in yr oll fit, ar Groegwyr ar barbariait a erbyniasont yr hyn a scrifennit am Jesus, in llythrenae, ac in jaith y wlat. Wrth y geiriay hyn i gallwn dial fot y Testament nit in unic in jaith y Brytaniait, eithr hevyt in jaith pob gwlat a gretai i Christ. Y trydydd rheswm yw hwn, may cen•m ni in Gymraeg ymadroddion a' diharebion in aros sith mewn arfer a' dynnwyt o berfedd yr scrythyr 'lan, ac o ganol Efengil Christ. Yr hyn sy pro•edigaeth digonawl vot yr Scrythyr 'lan un gyffiedin ym hen pob bath ar din, pan i dechreuwyt hwynt, a phan i dycbwyt i arfer gyffredinol. Myfi a nota ac a ddyga ar gof yt ray o honynt, In sat•redic i doydir, A' Duw a digon: heb Dduw heb ddim. O ble i cad hynn o ddysceidieth, ple i mae i wreiddin ae wa ant? onit hyn yw gyriat a' chloedigaeth yr oll Scrythyr 'lan? onit hvnn i mae 'r prophwydi, a'r psalmae, a'r Testament newydd trwyddo in i ddyfeu i gristion o din? Nit rhaid yma fanwyl chwilio am testiolaeth: rheitiach, yw can i bot mor amyl ⟨p. 232⟩edrych pa ray a ddewiser, a pha ray, i geisio byrhau'r traythawt, a adawer. Mal hynn i dywait y prophwyt Dauyd,¹ Yr Arglwydd sy bigail ym, ni bid arnaf eisie. Ef a bair ym orphowys mewn porfa 'las, ac am arwaen gar law dyfredd arafa•dd. Ef a ymadfertha uy enait, ac am towys rhyt llwybray union ir mwyn eu Enw. A' phe rhod wn rhyt glynn cyscot angae, nit ofna ddrwg, am divot ti gyda mi: Dy wialen ath ffon hwy am cysurant, &c. Chwi a welwch in y psalm yma un o wraidd y ddihareb sy cenym, •c a glowch yr un bwyll in y psalm ac sin y geiriae hynn. A Duw a' digon, &c. darllain y rhan ddiwaytha or pumet pen o Evangel Matthew, lle i mae Christ Arglwydd in erchi i ni na bom gofalas am beth yw fwyta, ac yw yfet, ac yw wisco: ac in erchi y ni cymeryt siampl o adar yr wybr a lili'r meysydd: rhain i mae Duw in i diwallu o borthiant a gwisc.

Canys nid oes dim cyn ablet i siccrhau ffydd mal i bo gwiw can ddyn ddyoddau marfolaeth yn i chwerylac ydiw gair Duw i bo dyn yn i wybot, ac yn i ddyall y hun. Val hynn hefyt i dowait Eusebius de praeparatione Evangelica, lib. 9. Praedicatum est itaque Evangelium brevi temporis spatio in toto orbe terrarum, & Graeci & ⟨p. 231⟩Barbari quae de Jesu scripta erant patrijs literis patriaque voce exceperunt. Yr efengil (medd ef) a bregethwyt mewn byr amser yn yr oll fyt, ar Groegwyr ar barbariait a erbyniasont yr hyn a scrifennit am Jesu, yn llythrenae, ac yn iaith y wlat. Wrth y geiriay hyn i gallwn ddyall fot y Testament nit yn vnic yn iaith y Brytaniait, eithr hevyt yn iaith pob gwlat a gretai i Christ. Y trydydd rheswm yw hwn, may cen•m ni yn Gymraeg ymadroddion a' diharebion yn aros fyth mewn arfer a' dynnwyt o berfedd yr scrythyr 'lan, ac o ganol Efengil Christ. Yr hyn sy pro•edigaeth digonawl vot yr Scrythyr 'lan vn gyffiedin ym hen pob bath ar ddyn, pan i dechreuwyt hwynt, a phan i dycbwyt i arfer gyffredinol. Myfi a nota ac a ddyga ar gof yt rai o honynt, Yn sat•redic i doydir, A' Duvv a digon: heb Dduvv heb ddim. O ble i cad hynn o ddysceidieth, ple i mae i wreiddin ae wa ant? onit hyn yw gyriat a' chloedigaeth yr oll Scrythyr 'lan? onit hvnn i mae 'r prophwydi, a'r psalmae, a'r Testament newydd trwyddo yn i ddyfeu i gristion o ddyn? Nit rhaid yma fanwyl chwilio am testiolaeth: rheitiach, yw can i bot mor amyl ⟨p. 232⟩edrych pa rai a ddewiser, a pha rai, i geisio byrhau'r traythawt, a adawer. Mal hynn i dywait y prophwyt Dauyd,¹ Yr Arglvvydd sy bigail ym, ni bydd arnaf eisie. Ef a bair ym orphovvys mevvn porfa 'las, ac am arvvaen gar llavv dyfredd arafa•dd. Ef a ymadfertha vy enait, ac am tovvys rhyt llvvybray vnion ir mvvyn eu Envv. A' phe rhod vvn rhyt glynn cyscot angae, nit ofna ddrwg, am dy vot ti gyda mi: Dy wialen ath ffon hwy am cysurant, &c. Chwi a welwch yn y psalm yma vn o wraidd y ddihareb sy cenym, •c a glowch yr vn bwyll yn y psalm ac syn y geiriae hynn. A Duvv a' digon, &c. darllain y rhan ddiwaytha or pumet penn o Evangel Mathew, lle i mae Christ Arglwydd yn erchi i ni na bom gofalas am beth yw fwyta, ac yw yfet, ac yw wisco: ac yn erchi y ni cymeryt siampl o adar yr wybr a lili'r meysydd: rhain i mae Duw yn i diwallu o borthiant a gwisc.

1Psalm. 23.

:250p. 232–234

Ac am hyny i perthynae i din nad amheve ymgeledd a' gallu Duw, a' chredu i cowira ef i addewid, self i bid pob peth in ddr•ndlawt ir neb a ofalo in gynta am teyrnas Duw ae chyfiownder. Ac am hyny gwir yw'r ddihareb, A Dvw a' digon. Ystyria yma hefyt hyn a ddowait ⟨p. 233⟩Christ in y ix pen o Evangel Luc,¹ Beth a dal i din ynill yr oll fyd ae ddistrowio i hun, neu i golly i hun? Canys pwy bynac a gwilyddio om pleit i, am geirie: o bleit hwnw i cwelyddia Mab y din pen ddelo yw 'ogoniant, &c. ac velly rhagoch. In yr ymadroddion hyn, ac in y geirie sy nesa o ulaen yr hain in y pen doydedic, i gweli gadarnhau y ddaru arall ir ddihareb, self, Heb Dduw, heb din. Tro² bellach at yr viii pen o'pystel Pawl abostol at y Ruveniait. Beth ddoydwnu i gan hynny wrth y pethae hynn? Obydd Duw gida ni, pwy a all fod eyn herbyn? Rhwn n•d arbedodd i Vab y hun, eithr ae rhoddes tros•mmi, pa fodd nas rhydd ef hefyt pob peth in gidac ef? Nid rhaid ym boyni ymhellach i ddwyn ar dial yt o ble i tyfodd dih•reb y Cymro, A' Duw a digon: heb Dduw, heb ddim. In yr Scrythr 'lan i mae i gwraidd, ey hanas,³ ac dechrevad. And (y sywayth) cyd bo 'r ddihareb in aros y mysc y Cymru, ar geiriae 'n gyffredinawl, etto hi a golles in llwyr i ffrwyth. Edrych ar dull y bid, yno i cei brofedigaeth. Mae 'n gymaynt trachwant y bid heddiw i tir a' dayar, y aur, ac arian, a' chowaeth, ac na cheir and in anamyl un in ymddiriet ⟨p. 234⟩i Dduw, ac yw addaweidion. Trais a lladrad, anudon, dichell, ffalster, a'thraha, a rhain megis a chribynae mae pob bath ar din in casclu ac in tynnu atto.⁴ Ni fawdd Duw y bid m•y a dwr diliw: eithr mae chwant da r bid wedi body Cymru heddiw, a' chwedi gyrru ar aball pob ceneddfae arbennic a rhinwedd dda. Canys beth yw swydd ynghymru heddiw and bach i dynu cnu a chnwd ey gymydoc attaw? beth yw disc gwybodaeth a' doythineb cyf•aith and drain in ystlys y c•medogion i berry yddynt gilio hwnt? Amyl ynghymru, ir nas craffa cyfraith, i ceir nevadd y gwr bonheddig in noddfa lladron. Maddeuwch i mi hyn o gaswir, herwydd precethu'r caswir is y in fars y precethwr: am hyny pe rryngwn vodd dynion ny byddwn wasanaethwr Christ, yr hwn y glywaf ey lief in imclust in sonio, I lefa in groch, nac arbet: dyrcha dy lais val trwmpet, a'manec im popul eu henwiredd ai pechoteu: nyd ynteu molach, nyd gweniaith, nyd petheu bodlon.

Ac am hyny i perthynae i ddyn nad amheue ymgeledd a' gallu Duw, a' chredu i cowira ef i addewid, sef i bydd pob peth yn ddr•ndlawt ir neb a ofalo yn gynta am teyrnas Duw ae chyfiownder. Ac am hyny gwir yw'r ddihareb, A Dvw a' digon. Ystyria yma hefyt hyn a ddowait ⟨p. 233⟩Christ yn y ix pen o Evangel Luc,¹ Beth a dal i ddyn ynill yr oll fyd ae ddistrowio i hun, neu i golli i hun? Canys pvvy bynac a gvvilyddio om pleit i, am geirie: o bleit hvvnvv i cvvelyddia Mab y dyn pen ddelo yvv 'ogoniant, &c. ac velly rhagoch. Yn yr ymadroddion hyn, ac yn y geirie sy nesa o vlaen yr hain yn y penn doydedic, i gweli gadarnhau y ddaru arall ir ddihareb, sef, Heb Dduvv, heb ddin. Tro² bellach at yr viii pen o'pystel Pawl abostol at y Ruueniait. Beth ddoydvvnu i gan hynny vvrth y pethae hynn? Obydd Duvv gida ni, pvvy a all fod eyn herbyn? Rhwn n•d arbedodd i Vab y hun, eithr ae rhoddes tros•mmi, pa fodd nas rhydd ef hefyt pob peth yn gidac ef? Nid rhaid ym boyni ymhellach i ddwyn ar ddyall yt o ble i tyfodd dih•reb y Cymro, A' Duw a digon: heb Dduw, heb ddim. Yn yr Scrythr 'lan i mae i gwraidd, ey hanas,³ ac dechreuad. Ond (y sywayth) cyd bo 'r ddihareb yn aros y mysc y Cymru, ar geiriae 'n gyffredinawl, etto hi a golles yn llwyr i ffrwyth. Edrych ar ddull y byd, yno i cei brofedigaeth. Mae 'n gymaynt trachwant y byd heddiw i tir a' dayar, y aur, ac arian, a' chowaeth, ac na cheir ond yn anamyl vn yn ymddiriet ⟨p. 234⟩i Dduw, ac yw addaweidion. Trais a lladrad, anudon, dichell, ffalster, a'thraha, a rhain megis a chribynae mae pob bath ar ddyn yn casclu ac yn tynnu atto.⁴ Ni fawdd Duw y byd m•y a dwr diliw: eithr mae chwant da r byd wedi boddi Cymru heddiw, a' chwedi gyrru ar aball pob ceneddfae arbennic a rhinwedd dda. Canys beth yw swydd ynghymru heddiw ond bach i dynu cnu a chnwd ey gymydoc attaw? beth yw dysc gwybodaeth a' doythineb cyf•aith ond drain yn ystlys y c•medogion i beri yddynt gilio hwnt? Amyl ynghymru, ir nas craffa cyfraith, i ceir neuadd y gwr bonheddig yn noddfa lladron. Maddeuwch i mi hyn o gaswir, herwydd precethu'r caswir ys y yn fars y precethwr: am hyny pe rryngwn vodd dynion ny byddwn wasanaethwr Christ, yr hwn y glywaf ey lef yn imclust yn sonio, I lefa yn groch, nac arbet: dyrcha dy lais val trwmpet, a'manec im popul eu henwiredd ai pechoteu: nyd ynteu molach, nyd gweniaith, nyd petheu bodlon.

1Luc. 9.25.
2Ru. 8.31.
3Ei ddolur tros ei wlad. Bot y Cembru wedy digenedlu y wrth ddywolder eu hynaif.
4In erbyn camarver traws swyddogion a chyfraithwyr hocedus.Yn erbyn camarver traws swyddogion a chyfraithwyr hocedus.

:251p. 234–236

Am hyny y dywedaf, oni bay fraych ac adain y gwr •onheddig ni bydday and ychydig ladrad ynghymru. Mi a wn fod boneddigion o wyr da ac in casau lladrat, ac in difa ⟨p. 235⟩lladron: nid wyfi in doydet dim in erbyn yr heini. Ni chaffy o ennyt yma fanegi yr anrhaith a wnaeth chwant da bid, ac angrhedinieth i addaweidion Duw ar bob rryw din ynghymru o eisio dysceidieth yr yscythr 'lan, a' chydnabod a' chowirdeb a grim y ddihareb sy gyffredinol in i mysc, A' Duw a' digon, heb Dduw heb ddim. In nesa at hyn, ni a gymerwn yr ymadrodd hwn, self A' gair Duw in ucha: ymadrodd cyffredinawl ydyw in yugwlad i, pan amcano din ddoyd•t, gwneuthyr, neu fined y unlle, val hynn i dowait,¹ Mi a wna, mi a ddoyda, nen mi af ir man a'r man a gair Duw in uchaf. Evengelaidd a' chrystynogaidd yw'r ymadrodd hwn a' chytun ar scrythyr 'lan or lle i ganad ac i magwyt. Canys vellyn e dowaid y prophwyt Dauyd, Union yw gair yr Arglwydd, ae oll weithredoedd ef y sy ffyddlon, ac ychydig rhag law. Twi 'air yr Arglwydd i gwnaethpwyt y nefoedd ae oll byddinoedd hwy, trwy yspryt eu enai•. Psalm. 33. A'r prophwyt Isaiah y•tau. At y gyfraith ar prophovyd•, oni ddoydant hwy ar ol y gair hwn: hyny fydd am nad ••s goleuni ynthunt. Isaiah. 8. Christ in y. xxiiii. pen. o Matthew. Nef a ddyar a gerddant, eithr ⟨p. 236⟩fyngeiriau i nid ant heibio. A' thrachefn O car neb fi, ef a geidw fyngair i. Jo. 14. in y mannae hyn i mae hawdd gwelet o ble ir hanoedd yr ymadroedd hwn, A' gair Duw in ucha. Pan ddechreuwyt a' phan ddycbwyt yr ymadrodd hwn i arfer gyffredinawl i rydoedd gair Duw in anrhydeddus, ac in fawr y bri arno. Canys pan ddoyto din, A' geir Duw in ucha, cymeint yw a' phe doydei, Trwy na bo in erbyn gair Duw, neu, a gair Duw in caniadu: neu trwy i vod in gytun a gair Duw mi a wnaf, neu mi a ddoyda hynn neur llall. Wrth hyn credu i royddynt in yr amser hwnw nad oedd jawn yddynt wneuthr, na doydet dim in erbyn gair Duw. Dina ffydd a chrefydd y Cymru gynt a descent wy or scrythyr 'lan, o 'air Duw, ac o Evangel Jesus Christ. Eithr i ble y tynnodd Eglwys Ruvain hwynt wedy hynny? In wir nid i adael gair Duw in ucha, and yw ddistyru ae fychanu. Gair Duw a ddowait, Na wna y ty hun ddelw gerfedig, na llun dim y sy'n y nef uchod, neu in y ddayar isod, nac in y dwr dan y ddayar: nac ymo iwng uddynt, ac na addola hwynt.

Am hyny y dywedaf, oni bai fraych ac adain y gwr •onheddig ni bydday ond ychydig ladrad ynghymru. Mi a wn fod boneddigion o wyr da ac yn casau lladrat, ac yn difa ⟨p. 235⟩lladron: nid wyfi yn doydet dim yn erbyn yr heini. Ni chafi o ennyt yma fanegi yr anrhaith a wnaeth chwant da byd, ac angrhedinieth i addaweidion Duw ar bob rryw ddyn ynghymru o eisio dysceidieth yr yscythr 'lan, a' chydnabod a' chowirdeb a grymm y ddihareb sy gyffredinol yn i mysc, A' Duvv a' digon, heb Dduw heb ddim. Yn nesa at hyn, ni a gymerwn yr ymadrodd hwn, sef A' gair Duw yn vcha: ymadrodd cyffredinawl ydyw yn yugwlad i, pann amcano dyn ddoyd•t, gwneuthyr, neu fyned y vnlle, val hynn i dowait,¹ Mi a wna, mi a ddoyda, nen mi af ir man a'r man a gair Duw yn vchaf. Evengelaidd a' chrystynogaidd yw'r ymadrodd hwn a' chytun ar scrythyr 'lan or lle i ganad ac i magwyt. Canys vellyn e dowaid y prophwyt Dauyd, Vnion yw gair yr Arglwydd, ae oll weithredoedd ef y sy ffyddlon, ac ychydig rhag llaw. T•wy 'air yr Arglwydd i gwnaethpwyt y nefoedd ae oll byddinoedd hwy, trwy yspryt eu enai•. Psalm. 33. A'r prophwyt Esai y•tau. At y gyfraith ar prophovyd•, oni ddoydant hwy ar ol y gair hwn: hyny fydd am nad ••s goleuni ynthunt. Esai. 8. Christ yn y. xxiiii. pen. o Mathew. Nef a ddyar a gerddant, eithr ⟨p. 236⟩fyngeiriau i nid ant heibio. A' thrachefn O car neb fi, ef a geidw fyngair i. Jo. 14. yn y mannae hyn i mae hawdd gwelet o ble ir hanoedd yr ymadroedd hwn, A' gair Duw yn vcha. Pan ddechreuwyt a' phan ddycbwyt yr ymadrodd hwn i arfer gyffredinawl i rydoedd gair Duw yn anrhydeddus, ac yn fawr y bri arno. Canys pan ddoyto dyn, A' geir Duvv yn vcha, cymeint yw a' phe doydei, Trwy na bo yn erbyn gair Duw, neu, a gair Duw yn caniadu: neu trwy i vod yn gytun a gair Duw mi a wnaf, neu mi a ddoyda hynn neur llall. Wrth hyn credu i royddynt yn yr amser hwnw nad oedd iawn yddynt wneuthr, na doydet dim yn erbyn gair Duw. Dyna ffydd a chrefydd y Cymru gynt a ddyscent wy or scrythyr 'lan, o 'air Duw, ac o Evangel Jesu Christ. Eithr i ble y tynnodd Eglwys Ruuain hwynt wedy hynny? Yn wir nid i adael gair Duw yn vcha, ond yw ddistyru ae fychanu. Gair Duw a ddowait, Na vvna y ty hun ddelvv gerfedig, na llun dim y sy'n y nef vchod, neu yn y ddayar isod, nac yn y dvvr dan y ddayar: nac ymo ivvng vddynt, ac na addola hvvynt.

1laco. 4.15.

:253p. 237–238

Canys un or deg gorchymyn Duw ydyw, Na wna y ty hun ddelw, &c. Yma i cei di welled dichell Antichrist. Ar ol y Senedd neu'r gymanfa in Constantinopol tan^* Constantinus yr Emerodr lle i roedd 330 o escopion pan oedd oed Christ saith cant a' xxxix. ac ar ol ir escopion hynny trwy awdurdot gair Duw wahardd delway tros yr oll Chrystynogaeth, wedi marw Constantin ynghylch pan oedd oed Christ saith cant a lxxiii. Elen y Vam ef a alwodd cymanfa o 330 Escopion in Nicaea, a' thrwy eiriol Elen yr escopion hynny a ymddiffynnasont ddelway in erbyn gair Duw, ac a parasont trwy awdurtot osot delway in yr Eglwysi, ai addoli hwynt. A' rhac cael or oll fyd vai arnynt hwy ueu ey plait, hwynt a barasont tynnu un or dec gorchymyn ymaith, self hwn oedd in gwahardd delway, ac i gadw y rhifedi hwy dorasont un gorchymyn in ddau, self y gorchymyn diwaytha. Ni allasont wy wneuthyr hynny ynghorph y Bibl and am y Copiae or x gorchymyn a roid allan, ac a ddyscit in yr Eglwysi, ac i yscolheigion: ⟨p. 238⟩ni cheit in •n or heini yr ail gorchymyn sy'n gwahardd delway. Y mae cenyfi hen copiae i brovi bot hynn in wir. Hefyd pan oeddwn i yscolhaig val hynn i dyscay'r esseiriait y x. orchymyn.

Canys vn or deg gorchymyn Duw ydyw, Na vvna y ty hun ddelw, &c. Yma i cei di weled dichell Antichrist. Ar ol y Senedd neu'r gymanfa yn Constantinopol tan^* Constantinus yr Emerodr lle i roedd 330 o escopion pan oedd oed Christ saith cant a' xxxix. ac ar ol ir escopion hynny trwy awdurdot gair Duw wahardd delway tros yr oll Chrystynogaeth, wedi marw Constantin ynghylch pan oedd oed Christ saith cant a lxxiii. Elen y Vam ef a alwodd cymanfa o 330 Escopion yn Nicea, a' thrwy eiriol Elen yr escopion hynny a ymddiffynnasont ddelway yn erbyn gair Duw, ac a parasont trwy awdurtot osot delway yn yr Eglwysi, ai addoli hwynt. A' rhac cael or oll fyd vai arnynt hwy ueu ey plait, hwynt a barasont tynnu vn or dec gorchymyn ymaith, sef hwn oedd yn gwahardd delway, ac i gadw y rhifedi hwy dorasont vn gorchymyn yn ddau, sef y gorchymyn diwaytha. Ni allasont wy wneuthyr hynny ynghorph y Bibl ond am y Copiae or x gorchymyn a roid allan, ac a ddyscit yn yr Eglwysi, ac i yscolheigion: ⟨p. 238⟩ni cheit yn •n or heini yr ail gorchymyn sy'n gwahardd delway. Y mae cenyfi hen copiae i brovi bot hynn yn wir. Hefyd pan oeddwn i yscolhaig val hynn i dyscay'r esseiriait y x. orchymyn.

*Cwstennin. Consul o cccxxx. o Escyp.

:256p. 238–241

Y trydydd ymad•od cyffredinol y mysc y Cymru a dynnwyt or ys••ythyr 'lan yw hwn,¹ Y mad rhad. nid oes yma ⟨p. 239⟩onid try gair byr o un sulla bob gair, etto maynt in cynhwyso lawyer o synwyr ac o addisc sprydol. yr hyn i mae 'r trydydd pen. ar pedwerydd o epystl Pawl at y Ruveiniait, in benna in i ddyscu, a lawyer man or scrythur 'lan heb law hynny. Yr un addysc a gei di in y geiriau hynn Y Map rhad oi chwilio ai gorofyn: Map rhad i gelwir Christ Jesus am i vod ef trwy'r pridwerth a wnaeth ef trosom ni ar pren Cross, in purcasu i ni trugaredd y Tad or nef i faddau i ni eyn pechodae in rhad heb i ni ryglyddu dim, heb na thal na gwerth and in rhad. Nid am eyn gweithredoedd ni i cyfiownir ni gar bron Duw,² eythyr in rhad trwy trugaredd Duw a purcasodd y map rhad i ni. Ffydd a dycia i ni gan hynny gar bron Duw: canys ffydd a gymer afael, ac a dderbyn attei, y trugaredd a purcasodd y Map rhad i ni. Am hynn i dowait Pawl Abostol,³ Barnu i dim i cyfiownir din trwy ffydd heb weithredoedd y gyfraith. Nid oes din ac ni bu irioed a ddichin umddiriait yw weithredoedd y hun. Canys llygredic yw nature din ac amperffaith yw i weithredoedd je mal i dowait y prophwyt Isaiah mal y cadach budyr ydyntwy gar bron⁴ ⟨p. 240⟩Duw. Ac am hynny i dowait Christ, Pan ddarffo ywch wneuchyr cwbl a 'orchymynt ywch, doydwch ych bod in wasnaethwyr amproffidiol. Luc. 17. Ffydd a dderbyn drugaredd Duw trwy Christ Jesus in cyfiowni ni gar bron Duw, ac nid gweithredoedd. Ir hynny lle bo ffydd, e fydd gweithredoedd: canys ffrwyth ffydd yw gweithredoedd. O blegit mal na bid tan heb wres: velly ni bid ffydd heb weithredoedd da. Eithr er hynny y gyt llwyr ith twyllwyti os witty in tybait i dichin dy weithredoedd dy gyfiowni di gar bron Duw: ymwrthot ath weithredoedd, cydnebydd ath amhuredd, ath anallu, ymddyro in gwbl i drugared Dduw. Cyfadde in dy golon a' chred in gry, in ffrwythlon, ac in ddiammau: hyn yw cyrch a chloediggeth yr scrythyr 'lan trwyddi: purcasu o Christ i ti faddenaint dy bechodau in rhad. Ac am hynny gwir yw gair y Cymro a dynnodd ef gynt or scrythyr dan, pan alwodd ef Christ, Y Mab rhad. Nid oedd rhaid i ti arf well in dy law i ymladd in erbyn Pelagius, ar gaulith ar heresy […] osodes ef allan ynghylch purred nature din oi enedigaeth, a' gallu din i ymgyfiowni gar bron Duw, ⟨p. 241⟩trwy gyflewni 'r gyfraith ai weithredoedd i hun:

Y trydydd ymad•od cyffredinol y mysc y Cymru a dynnwyt or ys••ythyr 'lan yw hwn,¹ Y mad rhad. nid oes yma ⟨p. 239⟩onid tri gair byr o vn silla bob gair, etto maynt yn cynhwyso llawer o synwyr ac o addisc sprydol. yr hyn i mae 'r trydydd penn. ar pedwerydd o epystl Pawl at y Ruueiniait, yn benna yn i ddyscu, a llawer man or scrythur 'lan heb law hynny. Yr vn addysc a gei di yn y geiriau hynn Y Map rhad oi chwilio ai gorofyn: Map rhad i gelwir Christ Jesu am i vod ef trwy'r pridwerth a wnaeth ef trosom ni ar pren Croes, yn purcasu i ni trugaredd y Tad or nef i faddau i ni eyn pechodae yn rhad heb i ni ryglyddu dim, heb na thal na gwerth ond yn rhad. Nid am eyn gweithredoedd ni i cyfiownir ni gar bron Duw,² eythyr yn rhad trwy trugaredd Duw a purcasodd y map rhad i ni. Ffydd a dycia i ni gan hynny gar bron Duw: canys ffydd a gymer afael, ac a dderbyn attei, y trugaredd a purcasodd y Map rhad i ni. Am hynn i dowait Pawl Abostol,³ Barnu i ddym i cyfiownir dynn trwy ffydd heb vveithredoedd y gyfraith. Nid oes dyn ac ni bu irioed a ddichin vmddiriait yw weithredoedd y hun. Canys llygredic yw natur dyn ac amperffaith yw i weithredoedd ie mal i dowait y prophwyt Esai mal y cadach budyr ydyntwy gar bron⁴ ⟨p. 240⟩Duw. Ac am hynny i dowait Christ, Pan ddarffo ywch wneuchyr cwbl a 'orchymynt ywch, doydwch ych bod yn wasnaethwyr amproffidiol. Luc. 17. Ffydd a dderbyn drugaredd Duw trwy Christ Jesu yn cyfiowni ni gar bron Duw, ac nid gweithredoedd. Ir hynny lle bo ffydd, e fydd gweithredoedd: canys ffrwyth ffydd yw gweithredoedd. O blegit mal na bydd tan heb wres: velly ni bydd ffydd heb weithredoedd da. Eithr er hynny y gyt llwyr ith twyllwyti os wytti yn tybait i dichin dy weithredoedd dy gyfiowni di gar bron Duw: ymwrthot ath weithredoedd, cydnebydd ath amhuredd, ath anallu, ymddyro yn gwbl i drugared Dduw. Cyfadde yn dy golon a' chred yn gry, yn ffrwythlon, ac yn ddiammau: hyn yw cyrch a chloediggeth yr scrythyr 'lan trwyddi: purcasu o Christ i ti faddenaint dy bechodau yn rhad. Ac am hynny gwir yw gair y Cymro a dynnodd ef gynt or scrythyr dan, pan alwodd ef Christ, Y Mab rhad. Nid oedd rhaid i ti arf well yn dy law i ymladd yn erbyn Pelagius, ar gaulith ar heresi osodes ef allan ynghylch puredd natur dyn oi enedigaeth, a' gallu dyn i ymgyfiowni gar bron Duw,

1Joan. 1.Ioan. 1.
2Ephes. 2.
3Ru. 3.
4Isaiah 64.Esai 64.

:257p. 241–243

neu in erbyn Athraweth llygredic Eglwys Rufain, a'r yscol awdurion, in dyscu i din ymgodi or pechawt a wnaeth ef wedi bedydd, trwy benyt, self dolur calon, cyffes genau, a' thaledigaeth gweithred, (nid wyfi in gwrthot yr un or try hyn in i jawn dial, and in i dial hwyntwy) i wrthladd yr hain oll nid rhaid arf well nor disc a gynhwysir in y byr eiriau hynn, Y Mab rhad, ac in yr scrythyr 'lan lle i cafas y geiriau hyn i dechrevad ai tadogaeth. Mae cenyf lawyer heb law hynn o ddiharebion ac ymadroddion arferedig ymysc y Cymru, sy ae dechrevad, ae hanes o 'air Duw. Ac am hynny in dystionwod yr scrythyr lan, a' gair Duw in gyffredinol gynt gidar Cymru mal i mae 'r hain. Ni ^*lafur ni weddia, nid teiwng yddo y fara. Eglwys pawb in i gallon. Cyn ^*wiried ar Evangel. ^*Pan nad rryvedd na thyf post aur trwy nen ty yr enwir? Drwg i ceidw diawl y was. I Dduw i diolchwn gael bwyt a gallu i fwytta. Onid pechot gan Ddyw y mi, &c. Rhad Duw ar y gwaith, ac eraill or faith hynn. Brys sy arnafi i find ir pen rrac sevrdanu 'r darlleydd, ac am hyny nid wyf in tynnu ⟨p. 242⟩o hid, ac in egori yr hain megis i gwneuthym am y rhai uchot. Llyfr braisc a ellit i wneuthyr o honyn, a' roe wybodaeth a' goleuni, am hen ffydd y Britaniait, ac am pob pwnc ac y sy heddiw mewn ymryson rhwng y Rhufenyddion ar Evangelyddion. Hefyt, nyd cwbl anghysson uyddei gymeryd yma destolaeth or Enwe arveredic cynt ar y Cymbru, megis Abraham, Escop Menew: Adda Uras, un or Beirdd: Aaron, un o bennaethe gwlad Vorgan: Asaph, Escop llan Elwy, 590. Daniel, yr Escop cyntaf ym Bangor, 550. David neu Ddewi, yr Escop cyntaf ym Menew. 640. Jaco ap Idwal: Joseph Escop Menew: Matusaleh: Samuel Beulan, offeirat dyscedic, 640. Samson, y chwechet Archescop ar higen ar dywethaf ym-Menew, 560. Sele: Susanna, a'r cyfryw eraill, yr rain y geffir in uynech in llyfru Achey a' Chronic, hen Recordeu, Registreu, a' Siartereu. A' mi vedwn ddangos ychwi mewn carp o Siarter hen ddyhenydd, y sydd in perthyn im Escopawt i yma Venew, vot un ai enw Noah, in Urenhin Dyvet.⁴ Ac na bei and wrth hynn y mae in ddigon credadwy gan pwy pynac a wyr yr arver heddyw ar ⟨p. 243⟩enwy plant in yr Eglwysi cywair-grefydd, vot yr Scrythur 'lan in wybodedic jawn gan eyn Henafieit ni gynt.

neu yn erbyn Athraweth llygredic Eglwys Rufain, a'r yscol awdurion, yn dyscu i ddyn ymgodi or pechawt a wnaeth ef wedi bedydd, trwy benyt, sef dolur calon, cyffes genau, a' thaledigaeth gweithred, (nid wyfi yn gwrthot yr vn or tri hyn yn i iawn ddyall, ond yn i ddyall hwyntwy) i wrthladd yr hain oll nid rhaid arf well nor ddysc a gynhwysir yn y byr eiriau hynn, Y Mab rhad, ac yn yr scrythyr 'lan lle i cafas y geiriau hyn i dechreuad ai tadogaeth. Mae cenyf lawer heb law hynn o ddiharebion ac ymadroddion arferedig ymysc y Cymru, sy ae dechreuad, ae hanes o 'air Duw. Ac am hynny yn dystionwod yr scrythyr lan, a' gair Duw yn gyffredinol gynt gidar Cymru mal i mae 'r hain. Ni ^*lafur ni weddia, nid teiwng yddo y fara. Eglwys pawb yn i galon. Cyn ^*wiried ar Evangel. ^*Pan nad rryvedd na thyf post aur trwy nen ty yr enwir? Drwg i ceidw diawl y was. I Dduw i diolchwn gael bwyt a gallu i fwytta. Onid pechot gan Ddyw y mi, &c. Rhad Duw ar y gwaith, ac eraill or fath hynn. Brys sy arnafi i fynd ir penn rrac sevrdanu 'r darlleydd, ac am hyny nid wyf yn tynnu ⟨p. 242⟩o hyd, ac yn egori yr hain megis i gwneuthym am y rhai vchot. Llyfr braisc a ellit i wneuthyr o honyn, a' roe wybodaeth a' goleuni, am hen ffydd y Britaniait, ac am pob pwnc ac y sy heddiw mewn ymryson rhwng y Rhufenyddion ar Evangelyddion. Hefyt, nyd cwbl anghysson vyddei gymeryd yma destolaeth or Enwe arveredic cynt ar y Cymbru, megis Abraham, Escop Menew: Adda Vras, vn or Beirdd: Aaron, vn o bennaethe gwlad Vorgan: Asaph, Escop llan Elwy, 590. Daniel, yr Escop cyntaf ym Bangor, 550. Dauid neu Ddewi, yr Escop cyntaf ym Menew. 640. Iaco ap Idwal: Joseph Escop Menew: Matusaleh: Samuel Beulan, offeirat dyscedic, 640. Samson, y chwechet Archescop ar higen ar dywethaf ym-Menew, 560. Sele: Susanna, a'r cyfryw eraill, yr rain y geffir yn vynech yn llyfru Achey a' Chronic, hen Recordeu, Registreu, a' Siartereu. A' mi vedwn ddangos ychwi mewn carp o Siarter hen ddyhenydd, y sydd yn perthyn im Escopawt i yma Venew, vot vn ai enw Noe, yn Vrenhin Dyvet.⁴ Ac na bei ond wrth hynn y mae yn ddigon credadwy gan pwy pynac a wyr yr arver heddyw ar ⟨p. 243⟩enwy plant yn yr Eglwysi cywair-grefydd, vot yr Scrythur 'lan yn wybodedic iawn gan eyn Henafieit ni gynt.

*Gen. 3.19. Tobi. 2.13. 2. Thessa. 3.10.
*Joan. 21.24.Ioan. 21.24.
*Psal. 10.5.
4Noah Brenh. Dyvet neu swydd Penvro.Noe Brenh. Dyvet neu swydd Penvro.

:258p. 243–245

O blegit yr un mod oedd ey defot hwy in y hamser a'r enwy eu plant ar henwea a ddarlleynt in yr yscrythur 'lan, ac y mae 'r bobloedd in awr lle mae'r Scrythur 'lan wedy ei thynnu in y hiaith y hunain. May cenyfi hefyd darn o waith Taliessin ben beirdd, a ddychin goffay iti beth or hen fyd a fu gynt: ac efe oedd in amser Arthur, ac in amser Maylgwyn Gwynedd wedi Arthur rhwn ydoedd frenin Britain pan ydoedd oed Christ 500. val hyn i dowait ef. Gwaer effeirtait bit, nis ^*angreifftia gwyt, ac ni phregetha. Gwae ni cheidw eu ^*gail, ac ef in figail, ac nis areilia. Gwae ni cheiddw i ddefait, rhac bleiddie Rhufeiniait, ai ffon glwpa. Ir nad wyfi in amcanu dosparth y penillion hynn ae cyfflybu hwynt at 'air Duw in fanylaidd mal i gellit in hawdd, etto mi a nota i ti ddeubeth ynthynt wy. Un peth yw hyn: ymarn Taliessin, swydd yr efferiat yw ceryddu pechot a phregethu. In sicir velly i dowait ur scrythyr 'lan hefyd. Darllain y lviii pen o Isaiah yr Prophwyt, a darllain yr xvi. pen o Evangel ⟨p. 244⟩Marc lle i dowait Christ wrth i ddyscyblon, a' thrwyddynt wy wrth effeiriait y bid. Ewch ir oll fyd a' phregethwch yr Evangel i pob creadur, ac velly rhagoch. Ni dowot Christ wrthynt, Ewch ac aberthwch tros y byw ar mairw. Christ i hun a aberthodd i gorph ar pren cross tros pechodau 'r bit,³ a' thrwy un unic offrwm ac aberth i perffeithiodd ef in dragwyddol yr hay a santeiddier: ny ellir i aberthu ef drachefn: o bleit yno i byddae raid iddo ef farw drachefn. Ac am hynny mae effeiriait Ruvainol in espelio Christ am i foliant ae 'ogoniant, pan gymront wy arnynt aberthu tros y byw ar mairw. Yr yscrythyr 'lan sin gwahardd yddynt wy hyn, ac in gorchymyn yddynt wy pregethu. Hwynt with a wnant yr hyn a waharddwyt yddynt, ac nid ymyrant ar hyn a orchmynwyt yddynt. Yr ail peth a nottafi i ti in y pennillay uchot yw hyn, nad yrowran gynta i bu gwyn in erbyn traha, a' balchder Ruvain. Canys mae Taliesin in doydet in i amser ef, Gwae ni cheidw i ddefait rhac bleiddiau Ruveniait. And mi, mi wn er hyn y gyd o dravel beth y ddywet ray rryngthyn ac y hunain, a' pha beth and dywedyt mae ⟨p. 245⟩newydd yw pop peth a draethir heddyw ynghylch y ffydd neu'r crefydd, ac nad oedd dim ymyd or cyfryw son y to aeth heibio. Weal ynteu gwrandawet y rreini pa beth y ddywait un or hen Veirdd Cymbru (os hen bot ynghylch mil o ulynyddeu) nyd amgen Merddin Wilt in atep ei chwaer Gwenddydd, yr hon a syganei wrtho ef hyn,

O blegit yr vn modd oedd ey defot hwy yn y hamser a'r enwy eu plant ar henwea a ddarlleynt yn yr yscrythur 'lan, ac y mae 'r bobloedd yn awr lle mae'r Scrythur 'lan wedy ei thynnu yn y hiaith y hunain. May cenyfi hefyd ddarn o waith Taliessin ben beirdd, a ddychin goffay iti beth or hen fyd a fu gynt: ac efe oedd yn amser Arthur, ac yn amser Maylgwyn Gwynedd wedi Arthur rhwn ydoedd frenin Bryttayn pan ydoedd oed Christ 500. val hyn i dowait ef. Gwaer effeirtait byt, nis ^*angreifftia gwyt, ac ni phregetha. Gwae ni cheidw eu ^*gail, ac ef yn figail, ac nis areilia. Gwae ni cheiddw i ddefait, rhac bleiddie Rhufeiniait, ai ffon glwpa. Ir nad wyfi yn amcanu dosparth y penillion hynn ae cyfflybu hwynt at 'air Duw yn fanylaidd mal i gellit yn hawdd, etto mi a nota i ti ddeubeth ynthynt wy. Vn peth yw hyn: ymarn Taliessin, swydd yr efferiat yw ceryddu pechot a phregethu. Yn sicir velly i dowait vr scrythyr 'lan hefyd. Darllain y lviii pen o Esai yr Prophwyt, a darllain yr xvi. pen o Evangel ⟨p. 244⟩Marc lle i dowait Christ wrth i ddyscyblon, a' thrwyddynt wy wrth effeiriait y byd. Ewch ir oll fyd a' phregethwch yr Evangel i pob creadur, ac velly rhagoch. Ni dowot Christ wrthynt, Ewch ac aberthwch tros y byw ar mairw. Christ i hun a aberthodd i gorph ar pren croes tros pechodau 'r byt,³ a' thrwy vn vnic offrwm ac aberth i perffeithiodd ef yn dragwyddol yr hai a santeiddier: ny ellir i aberthu ef drachefn: o bleit yno i byddae raid iddo ef farw drachefn. Ac am hynny mae effeiriait Ruuainol yn espelio Christ am i foliant ae 'ogoniant, pan gymront wy arnynt aberthu tros y byw ar mairw. Yr yscrythyr 'lan syn gwahardd yddynt wy hyn, ac yn gorchymyn yddynt wy pregethu. Hwynt wythe a wnant yr hyn a waharddwyt yddynt, ac nid ymyrant ar hyn a orchmynwyt yddynt. Yr ail peth a nottafi i ti yn y pennillay vchot yw hyn, nad yrowran gynta i bu gwyn yn erbyn traha, a' balchder Ruuain. Canys mae Taliesin yn doydet yn i amser ef, Gwae ni cheidw i ddefait rhac bleiddiau Ruueniait. Ond mi, mi wn er hyn y gyd o dravel beth y ddywet rrai rryngthyn ac y hunain, a' pha beth ond dywedyt mae ⟨p. 245⟩newydd yw pop peth a draethir heddyw ynghylch y ffydd neu'r crefydd, ac nad oedd dim ymyd or cyfryw son y to aeth heibio. Wele ynteu gwrandawet y rreini pa beth y ddywait vn or hen Veirdd Cymbru (os hen bot ynghylch mil o vlynyddeu) nyd amgen Merddin Wyllt yn atep ei chwaer Gwenddydd, yr hon a syganei wrtho ef hyn,

*argyedda, cerydda, veia
*gorlan
3Ebr. 10.

:263p. 245–246

Velly ynteu nyd gwyr dyscedic yr oes ⟨p. 246⟩hon a ddechrevodd dywedyt in erbyn anllywodreth y meneich. Paham gan hynny y buant mor hwyr heb eu cospi? Quia nondum completae sunt iniquitates eorum, Am nad oedd y henwiredd hwy eto wedy eu gyflawni neu in aeddfed, ac (val y mae'r ddiereb) am may hwyraf dial, dial Duw. Paham y divawyt hwy mor llwyr or dywedd? Am gyflewni y henwiredd hwy, ac am may llwyraf dial, dial Duw. And am Escop Ruvain (yr hwn y elwir hefyt Pap, val y gelwit gynt^* Escopion Escopaetheu eraill) nyd oes (mi wn in dda) nymawr in credu vot cam ymwreddiat in y bit arno, ac na wnaet onyd pigo querel arno in ddiachos ac in hwyr o amser: yr hwn pe scrivenwn ganved ran yr jawn achosion y sydd in y erbyn ef, vo dyvei in uwy ei swm na'r darn arall ir llyfr hwn. Ac am hyn rrait y mi yma ymattal in 'lew rrac mynet ymplith datcuddio y guddfa hono ar hyn o amser. Ac adolwyn ywch and digon o achos y lefen in y erbyn oedd na bei and hyn a graffodd y Prydydd, nac ef y Bard neu in hytrach y Prophwyt Cymro, yr un a ganoedd y penill hwn.

Velly ynteu nyd gwyr dyscedic yr oes ⟨p. 246⟩hon a ddechreuodd dywedyt yn erbyn anllywodreth y meneich. Paham gan hynny y buant mor hwyr heb eu cospi? Quia nondum completae sunt iniquitates eorum, Am nad oedd y henwiredd hwy eto wedy eu gyflawni neu yn aeddfed, ac (val y mae'r ddiereb) am may hwyraf dial, dial Duw. Paham y divawyt hwy mor llwyr or dywedd? Am gyflewni y henwiredd hwy, ac am may llwyraf dial, dial Duw. Ond am Escop Ruuain (yr hwn y elwir hefyt Pap, val y gelwit gynt^* Escopion Escopaetheu eraill) nyd oes (mi wn yn dda) nymawr yn credu vot cam ymwreddiat yn y byt arno, ac na wnaet onyd pigo querel arno yn ddiachos ac yn hwyr o amser: yr hwn pe scrivenwn ganved ran yr iawn achosion y sydd yn y erbyn ef, vo dyvei yn vwy ei swm na'r ddarn arall ir llyfr hwn. Ac am hyn rrait y mi yma ymattal yn 'lew rrac mynet ymplith datcuddio y guddfa hono ar hyn o amser. Ac adolwyn ywch ond digon o achos y lefen yn y erbyn oedd na bei ond hyn a graffodd y Prydydd, nac ef y Bardd neu yn hytrach y Prophwyt Cymro, yr vn a ganoedd y penill hwn.

*Cyprian. Epist. 89.Ciprian. Epist. 89.

:267p. 247–248

And da a' dwywol oedd yr hwn a gynghaneddodd y dywediadeu hyn? Ac y mae in espes genyf mae'r un gwr (cyd nad yw mor espes genyf ei gosodiat) wnaeth y pennillion hyn ar llall.¹ Ef all vot in espes hefyt gan bawp aei darlleno, may'r un yspryt a ddatcuddiodd yddo vai 'r Pap a'r beieu eraill. Ac nyd egwan nac annerthawl (Dyw eu gwyr) oedd y yspryt ef pan beiddiai ef y pride hyny geryddu pen Sieryf gwlat, ac in ben ddivadden y Pap yr hwn y alwe deilliait eraill yr oes hono (val y mae uyth y sywaeth) in Dduw daiarol. Ac ⟨p. 248⟩na bo y nep uwrw in uwy yscafnder arna vi ymarddel o benillion Bairdd uyngwlad nag ar S. Paul in eu bregeth in dinas Athen, self ymperfedd y gwyr dyscedic pennaf in yr oll uyt, yr hwn y bdywedei in yr ymadrodd hynn-sicut & quidam vestratium Poetarum dixit, Megis ac y dywedent rrei och. Beirdd chwi ychunain. Je a' chredu 'r wyf nad mawr anghymesurach y mi adrodd pennill y prydydd hwn a'i alw ef in prophwyt nac y S. Paul 'alw y Groecvardd Epimenides in prophwyt, ac adrodd gwers neigh odl oi waith mewn mytr val hyn, [Greek or Hebrew]. Yr hon wers, er nad ydyw onyd saith 'air, odid uydd ei gwneuthur in ll•i no phenill in Cymraec,² Eithyr y pwyll 'air in ei gylydd allan o uydr sydd val hyn.

Ond da a' dwywol oedd yr hwn a gynghaneddodd y dywediadeu hyn? Ac y mae yn espes genyf mae'r vn gwr (cyd nad yw mor espes genyf ei gosodiat) wnaeth y pennillion hyn ar llall.¹ Ef all vot yn espes hefyt gan bawp aei darlleno, may'r vn yspryt a ddatcuddiodd yddo vai 'r Pap a'r beieu eraill. Ac nyd egwan nac annerthawl (Dyw eu gwyr) oedd y yspryt ef pan beiddiai ef y pryd hyny geryddu pen Sieryf gwlat, ac yn ben ddivadden y Pap yr hwn y alwe deilliait eraill yr oes hono (val y mae vyth y sywaeth) yn Dduw daiarol. Ac ⟨p. 248⟩na bo y nep vwrw yn vwy yscafnder arna vi ymarddel o benillion Bairdd vyngwlad nag ar S. Paul yn eu bregeth yn dinas Athen, sef ymperfedd y gwyr dyscedic pennaf yn yr oll vyt, yr hwn y bdywedei yn yr ymadrodd hynn-sicut & quidam vestratium Poetarum dixit, Megis ac y dywedent rrei och. Beirdd chwi ychunain. Ie a' chredu 'r wyf nad mawr anghymesurach y mi adrodd pennill y prydydd hwn a'i alw ef yn prophwyt nac y S. Paul 'alw y Groecvardd Epimenides yn prophwyt, ac adrodd gwers ney odl oi waith mewn mytr val hyn, 〈non-Latin alphabet〉. Yr hon wers, er nad ydyw onyd saith 'air, odid vydd ei gwneuthur yn ll•i no phenill yn Cymraec,² Eithyr y pwyll 'air yn ei gylydd allan o vydr sydd val hyn.

1Diareb popl ei wlad am y pap, yw, y vot ym uwy no din, ac nyd cystal a Dyw a gwaeth no diavol.Diareb popl ei wlad am y pap, yw, y vot ym vwy no dyn, ac nyd cystal a Dyw a gwaeth no diavol.
2Titus. i.

:268p. 248–250

Y Cretaniet bight celwddoc, yscrublieit drwc, bolie muscrell. Nid afi ymhellach ar hyn o amser i son am y gwrantrwydd y geffir gan ymadroddion Cymru, yrrei sy gysson a'r scrythyr 'lan. Prawf dilys ydyntwy ir neb ai ystyrio a chalon ddianhydyn, fod hen ffydd y Brytaniait ai gwreiddin yngair Duw, ai hanes o ganol yr Scrythyr 'lan. Hon oedd mor gyffredinol in y mysc hwynt, ac i tyfai ddiharebion, ac ⟨p. 249⟩ymadroddion trefnus, dyscedic, a gynhwysai ynthynt ergit yr oll scrythyr 'lan ac athrawaeth jachus am lawyer pwnc o crefydd Christ.¹ Madws bellach yw tynnu tuar terfyn, a' dibennu. Galw ith cof dy hen fraint ath anrhydedd mawr herwydd ffydd Christ a' gair Duw a erbyniaist o flaen ynysoedd y bit. Crefydd Christ ath harddai am yt i gael in gowir ac in bur mal i dyscawdd Christ yw Abostolion ae ddyscyblon: ac yt i gadw in berffaith ac in ddilwgr, a' phris gwaed dy ferthyron gwynfydedic. Ni ddigwyddodd hyny ir Sayson gynt (yr hey sydd heddiw ar yr jawn gwedy yddynt trwy 'ras dderbyn yr Efangel in groysawus) hwyr ir erbyniasont wy ffydd Christ, ac amhur a' llygredic i cowsant, y tro cyntaf i cowsant. Meddylia faint y cwymp a gefaist o gytuno ar amhuredd a dug Awstin vanach ir Sayson: ac mal i cydfoddaist gidac wynt mewn towyllwg a' gauddywieth o amser bigilid: Duw o ro yt ras i ddilit ey urddas ae am hided hwynt heddiw, trwy ymchwelyt ir jawn mal i gwnaythont wy […]. Hefy• cy• byddai i bop nasiwn be•h g•leuni, herwydd trigo ey llyfray gidacwynt e••o tidy a ddinoythwyt ac a espeliwyt in llwyr. ⟨p. 250⟩Cwympa ditheu, ar dy liniay am hynny a diolch i Dduw sy heddiw in ymwelet a thy in drugaroc, ac in dechre dy godly ith hen fraint ath urddas pennaf gynt, trwy dy wneuthyr in gyfrannog oi 'air bendigedic ef, a' danfon yt' y Testment cysegredic, rhwn a ddengys dy ddiarebion ath ymadroddion uchot i vot in hen gynefin yt gynt. Am hynny dos rhagot a' darllain. Llyfr yw hwn y bowyt tragwyddol, 'rhwn a dreiglwyt yt in Gymraeg in ffyddlon, ac in gowir, trwy 'offal a diwdrwydd. Etto o digwydda yt gyfwrdd ac ymbell fai allay ddiainc, nail ajar orgraph, ai camosodiat gair, neu lythyren, neu in ymryfus gadael gair, neu sillaf allan neu'r cyfryw: madday hynny: hwn yw'r Testment cyntaf a fu irioet in Gymraeg, yna 'r printwyr ebb dial ungair erioed or jaith, ac am hynny in anhawdd yddynt deal y Copi in jawn. Rhoddet Duw yt wollys da:

Y Cretaniet byth celwddoc, yscrublieit drwc, bolie muscrell. Nid afi ymhellach ar hyn o amser i son am y gwrantrwydd y geffir gan ymadroddion Cymru, yrrei sy gysson a'r scrythyr 'lan. Prawf dilys ydyntwy ir neb ai ystyrio a chalon ddianhydyn, fod hen ffydd y Brytaniait ai gwreiddin yngair Duw, ai hanes o ganol yr Scrythyr 'lan. Hon oedd mor gyffredinol yn y mysc hwynt, ac i tyfai ddiharebion, ac ⟨p. 249⟩ymadroddion trefnus, dyscedic, a gynhwysai ynthynt ergit yr oll scrythyr 'lan ac athrawaeth iachus am lawer pwnc o crefydd Christ.¹ Madws bellach yw tynnu tuar terfyn, a' dibennu. Galw ith cof dy hen fraint ath anrhydedd mawr herwydd ffydd Christ a' gair Duw a erbyniaist o flaen ynysoedd y byt. Crefydd Christ ath harddai am yt i gael yn gowir ac yn bur mal i dyscawdd Christ yw Abostolion ae ddyscyblon: ac yt i gadw yn berffaith ac yn ddilwgr, a' phris gwaed dy ferthyron gwynfydedic. Ni ddigwyddodd hyny ir Sayson gynt (yr hei sydd heddiw ar yr iawn gwedy yddynt trwy 'ras dderbyn yr Efangel yn groysawus) hwyr ir erbyniasont wy ffydd Christ, ac amhur a' llygredic i cowsant, y tro cyntaf i cowsant. Meddylia faint y cwymp a gefaist o gytuno ar amhuredd a ddug Awstin vanach ir Sayson: ac mal i cydfoddaist gidac wynt mewn towyllwg a' gauddywieth o amser bigilid: Duw o ro yt ras i ddilit ey vrddas ae am hydedd hwynt heddiw, trwy ymchwelyt ir iawn mal i gwnaythont wy 〈…〉. Hefy• cy• byddai i bop nasiwn be•h g•leuni, herwydd trigo ey llyfray gidacwynt e••o tydy a ddinoythwyt ac a espeliwyt yn llwyr. ⟨p. 250⟩Cwympa ditheu, ar dy liniay am hynny a diolch i Dduw sy heddiw yn ymwelet a thi yn drugaroc, ac yn dechre dy godi ith hen fraint ath vrddas pennaf gynt, trwy dy wneuthyr yn gyfrannog oi 'air bendigedic ef, a' danfon yt' y Testment cysegredic, rhwn a ddengys dy ddiarebion ath ymadroddion vchot i vot yn hen gynefin yt gynt. Am hynny dos rhagot a' darllain. Llyfr yw hwn y bowyt tragwyddol, 'rhwn a dreiglwyt yt yn Gymraeg yn ffyddlon, ac yn gowir, trwy 'ofal a diwdrwydd. Etto o digwydda yt gyfwrdd ac ymbell fai allay ddiainc, naill ai ar orgraph, ai camosodiat gair, neu lythyren, neu yn ymryfus gadael gair, neu sillaf allan neu'r cyfryw: madday hynny: hwn yw'r Testment cyntaf a fu irioet yn Gymraeg, yna 'r printwyr eb ddyall vngair erioed or iaith, ac am hynny yn anhawdd yddynt ddeall y Copi yn iawn. Rhoddet Duw yt wollys da:

1Atcof talgrwn am yr ymadroddion or blaen.

RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, in damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Evangel Christ ir Cembru oll, in enwedic i bop map eneid din o vewn ey Escopawt.

RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, yn damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Euangel Christ ir Cembru oll, yn enwedic i bop map eneid dyn o vewn ey Escopawt.

Reformers309

Puritans1,782

Westminster Assembly24

Evangelicals36

RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, in damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Evangel Christ ir Cembru oll, in enwedic i bop map eneid din o vewn ey Escopawt.

RICHARD CAN RAT DYW Episcop Menew, yn damuno adnewyddiat yr hen ffyd catholic a' golauni Euangel Christ ir Cembru oll, yn enwedic i bop map eneid dyn o vewn ey Escopawt.